Μια γυναίκα σύμβολο. Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ. Η πρώτη γυναίκα στον κόσμο που εξελέγη πρύτανης Πανεπιστημίου. Μια γυναίκα δυναμική, ανεξάρτητη, φιλελεύθερη, αληθινή.
Διαφυλάσσει και υπερασπίζεται τη θηλυκή της πλευρά καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής της και με αυτήν αντιμετωπίζει παλικαρίσια έναν κόσμο ανδροκρατούμενο. Η μόρφωση, η θέληση και η αλήθεια είναι τα όπλα της, κι εκείνα… γένους θηλυκού. Το χιούμορ της έξυπνο, το μυαλό της σε εγρήγορση, η διάθεσή της για ζωή εμφανής και αυτή η ενέργεια μικρού παιδιού που διαθέτει σε παρακινεί να ανοίξεις το παράθυρο και να φωνάξεις «Θέλω να ζήσω. Σωστά, αληθινά, έντονα!».
Βυζαντινολόγος, ιστορικός, ακαδημαϊκός, ερευνήτρια, εξέχουσα χαρισματική προσωπικότητα διεθνούς φήμης. Το 1976 γίνεται η πρώτη γυναίκα πρύτανης του Πανεπιστημίου της Σορβόννης, μέσα στα 700 χρόνια της λειτουργίας του. Επίσης, είναι πρύτανης της Ακαδημίας του Παρισιού και καγκελάριος όλων των πανεπιστημίων των Παρισίων.
Έχει διατελέσει πρόεδρος και διευθύντρια σε διάφορα κέντρα πολιτισμού και ιστορίας στο εξωτερικό και στην Ελλάδα. Έχει αναγορευτεί επίτιμη διδάκτωρ σε πολλά πανεπιστήμια του κόσμου, ανάμεσά τους και ελληνικά. Οι τίτλοι, οι βραβεύσεις, οι διακρίσεις, τα μετάλλια και τα παράσημά της για το επιστημονικό και διοικητικό της έργο παγκοσμίως είναι τόσα, που δεν χωρούν σε μια σελίδα να αναφερθούν. Έχει συγγράψει πολλά βιβλία, είναι από τους λίγους ανθρώπους που γνωρίζουν τη βυζαντινή ιστορία πιο καλά και από το όνομά τους. Σύντομα θα κυκλοφορήσει και μια ποιητική συλλογή για την Πόλη, ενώ έχει στο ενεργητικό της πληθώρα διαλέξεων και ομιλιών. Όταν μιλάει, σε μαγεύει.
Τη συνάντησα στην Πλάκα, στα γραφεία του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών, όπου είναι πρόεδρος. Ολόκληρη η ιστορία ζωντανή μπροστά μου. Χείμαρρος τα λόγια της. Θα αποφύγω ερωτήσεις κλισέ. Δεν χρειάζεται να μιλήσουμε για τον χρόνο, μια και στα 91 σας χρόνια τον έχετε ξεγελάσει. Θέλω να μου επιτρέψετε να πάμε πιο βαθιά. Πάμε!
Τι πιστεύετε ότι υπάρχει μετά από αυτήν τη ζωή;
Δεν πιστεύω καθόλου ότι υπάρχει άλλη ζωή μετά από αυτήν εδώ.
Μολονότι σε όλες τις γλώσσες του κόσμου λένε τώρα τα νεκροταφεία «κοιμητήρια». Πράγμα που σημαίνει ότι είναι χριστιανικός τόπος, γιατί πρέπει να είσαι χριστιανός για να λες το νεκροταφείο «κοιμητήριο», άρα επιμένεις και πιστεύεις ότι θα ξυπνήσεις μετά. Αυτά εγώ δεν τα πιστεύω.
Τώρα… αν γεράσω ακόμη περισσότερο και το πιστέψω… δεν αποκλείεται (γέλια)! Θεωρώ ότι είναι μυθολογίες που εξυπηρετούν εσωτερικές ανάγκες του ανθρώπου. Δεν είναι απαισιόδοξο αυτό που σας λέω.
Να φροντίζουμε να είμαστε αισιόδοξοι σε αυτήν τη ζωή κι όχι για μιαν άλλη. Υπάρχει κάτι που θα επιθυμούσατε να κάνετε και δεν έχετε κάνει μέχρι τώρα;
Βεβαίως. Είμαι παιδί της Κατοχής. Στην Κατοχή υπέφερε ο κόσμος πολύ, γι’ αυτό όταν ακούω έχουμε κρίση τώρα, απαντώ ότι, ναι, έχουμε, αλλά αν είχατε ζήσει τότε, θα καταλαβαίνατε ότι είναι παραδεισιακή αυτή η κρίση τώρα. Τότε λοιπόν, όταν πήγαινα σχολείο, ήθελα να γίνω πολιτικός μηχανικός. Έτσι λέω πια στους Γάλλους σήμερα, ότι ήθελα να γίνω γεφυροποιός, pontifex, δηλαδή ποντίφικας, διότι η αρχική σημασία της λέξης αυτής έχει σχέση με τη γέφυρα και γελάμε πολύ. Για να περάσεις όμως τότε στο Πολυτεχνείο, έπρεπε να κάνεις φροντιστήριο κι εγώ δεν μπορούσα.
Γι’ αυτό έδωσα εξετάσεις μόνο εκεί που γινόταν να περάσω χωρίς φροντιστήριο. Άρα έγινα φιλόλογος, αρχαιολόγος, ιστορικός κατά τύχη! Αυτό ήταν ένα από τα πράγματα που ήθελα να κάνω πολύ, αλλά δεν έκανα. Υπάρχουν βέβαια κι ένα σωρό άλλα… Για παράδειγμα, θα ήθελα να μείνω λίγο στο Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας, όπου είναι γεμάτο πιγκουίνους και φάλαινες. Έχω πάει στο παρελθόν για δουλειά, αλλά θα ήθελα να ξαναπάω και τώρα να μείνω λιγάκι περισσότερο.
Λάθη που τυχόν θα θέλατε να διορθώσετε;
Τεράστια, τεράστια λάθη. Και κάνω και κάθε μέρα. Θα σας πω ένα. Δεν διαβάζω ποτέ μα ποτέ τι γράφουνε για μένα, γιατί άνθρωπος είμαι και θα επηρεαστώ. Έχετε βιώσει ρατσισμό ως γυναίκα στην πολύχρονη επαγγελματική σας πορεία; Δεν θα μπορούσε να φανταστεί κανείς ποτέ ότι ως γυναίκα και ξένη στη Γαλλία θα έπαιρνα τη θέση που έχω. Δηλαδή να είμαι υπεύθυνη για όλα τα πανεπιστήμια του Παρισιού και για όλη την εκπαίδευση της χώρας, για- τί αυτό θα πει καγκελάριος των πανεπιστημίων.
Θα γινόταν ποτέ αυτό στην Ελλάδα;
Ποτέ. Οι Γάλλοι έχουν μία άλλη κουλτούρα σε αυτά τα θέματα. Βέβαια υπάρχουν οι εξαιρέσεις κι εκεί. Κατά καιρούς είχα υφιστάμενους που υπέφεραν, δεν μπορούσαν να δεχτούν ότι έχουν γυναίκα πρύτανη. Δεν ήταν ρατσισμός, αλλά έβλεπαν τη διαφορετικότητα. Έζησα τη διαφορετικότητα πολύ. Ο Μιτεράν έλεγε σε όλους «Είδατε; Κάναμε γυναίκα πρύτανη όλων των πανεπιστημίων και της Ακαδημίας του Παρισιού». Και η Σιμόν Βέιλ, η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, μου έλεγε και γελούσαμε: «Κι εσύ κι εγώ θα γίνουμε οι άντρες της χρονιάς».
Παιδί προσφύγων. Γεννηθήκατε στην Αθήνα το 1926, λίγο μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Ο πατέρας σας ήταν από τα Μουδανιά της Μικράς Ασίας και η μητέρα σας από την Κωνσταντινούπολη. Ήρθαν ξεριζωμένοι με τα αδέρφια σας στην αγκαλιά τους. Τι είναι αυτό που θυμάστε έντονα από τα παιδικά σας χρόνια;
Αυτό που θυμάμαι έντονα και συγκινούμαι είναι η περίφημη Φωτεινή, η γυναίκα που μας μεγάλωσε. Για μένα ήταν σαν μάνα μου. Την έφεραν οι γονείς μου μαζί τους από εκεί για να τους βοηθάει, αφού είχαν ήδη πέντε παιδιά, κι αυτή έχασε τα πάντα, ούτε γνώριζε πού πήγαν οι δικοί της. Γίνομαι κάποτε γνωστή κι αρχίζετε εσείς οι δημοσιογράφοι να μιλάτε για μένα. Λαμβάνει τότε ένα γράμμα η Φωτεινή που λέει «είμαι η αδερφή σου κι έμαθα ότι ήρθατε και είσαι με τους Γλύκατζη». Αυτό… η ανασύσταση μιας οικογένειας μικρασιατικής χάρη σε εσάς τους δημοσιογράφους είναι για μένα ένα από τα μεγαλύτερα και ωραιότερα γεγονότα! Κατά τα άλλα θυμάμαι, ότι ζούσαμε εννιά άνθρωποι σε τρία δωμάτια όλα κι όλα, σε ένα φτωχικό σπιτάκι στον Βύρωνα, αλλά εγώ ήμουν πανευτυχής. Τα παιδιά τότε παίζανε με το γιο-γιο. Εγώ πού να βρω λεφτά να πάρω γιο-γιο, έξι παιδιά και προσφυγιά. Η Φωτεινή τότε πήρε δύο κουμπιά μεγάλα, πέρασε μέσα ένα σπιρτάκι, έβαλε και τον σπάγκο και μου φτιάξε το καλύτερο γιο-γιο της παρέας!
Πώς βλέπετε το κύμα προσφύγων που έρχεται στην Ελλάδα τον τελευταίο καιρό και πώς θα έπρεπε να αντιμετωπιστεί από το ελληνικό κράτος;
Είναι διαφορετικό να είσαι πρόσφυγας από τη Συρία, το Αφγανιστάν, με άλλη θρησκεία, με άλλη κουλτούρα, και να πηγαίνεις σε άλλο τόπο. Ακούστε, υπάρχει ένα χωνευτήρι που λέγεται ελληνικός πολιτισμός και οι ξένοι (φτάνει να μην είναι υπεράριθμοι) αφομοιώνονται. Πρέπει να ανοίξουν τα σχολειά να πάνε τα παιδιά αυτών των ανθρώπων να μάθουν ελληνικά για να γίνουν κάποτε Έλληνες. Ο Ελύτης γράφει «η πατρίδα μου, τοιχογραφία με πολλές επιστρώσεις, φραγκική, σλαβική, αλβανική, βλάχικη, τουρκική, που αν βαλθείς και τις ξύσεις, πηγαίνεις φυλακή».
Ποια είναι η «Νίκη» της ΕΠΟΝ, που έδρασε δυναμικά μαζί με τον «Αλέξη» – Χρήστο Πασαλάρη και τους άγνωστους τότε Άννα Συνοδινού και Μάνο Χατζιδάκι, κατά τη διάρκεια της Κατοχής;
Εγώ είμαι η «Νίκη»! Αυτά ήταν τα ψευδώνυμά μας. Δεν μας έσκιαζε τίποτα τότε. Ο «Αλέξης», ο Χρήστος δηλαδή, έλεγε ότι ήμουν το «μεγαλύτερο χωνί του Παγκρατίου» που μετέδιδα τα νέα. Ο αδερφός μου έλεγε ότι ήμουν «ο μεγαλύτερος βάφτης», γιατί έβαφα παντού με κόκκινη μπογιά «ΛΕΥΤΕΡΙΑ».
Στο σπίτι μου δεν καθόμουν καθόλου, πήγαινα μονάχα για να πλυθώ, γιατί δεν ήθελα να βρούνε το πτώμα μου βρόμικο. Ήταν δύσκολος ο αγώνας. Ο Χρήστος, ο Μάνος, η Άννα, η αφεντιά μου, λένε κάποιοι ότι γίναμε όλοι δεξιοί. Δεν είναι αλήθεια. Είμαστε αριστεροί. Εγώ είμαι πάντοτε αριστερή, γιατί πιστεύω στη δικαιότερη διανομή του εθνικού πλούτου, αλλά σήμερα δεν μιλώ για πολιτική εν Ελλάδι… Ζακ Αρβελέρ.
Τι θα μπορούσατε να μου πείτε για τον σύζυγό σας μέσα σε λίγες γραμμές;
Αν δεν είχα βρει τον Ζακ, δεν θα ήμουν αυτό που είμαι τώρα. Χάρη σε εκείνον μπήκα μέσα στους γαλλικούς κύκλους και στην πνευματική Γαλλία. Η κόρη σας και η εγγονούλα σας έρχονται στην Ελλάδα; Έρχονται για διακοπές. Η εγγονή μου Χριστίνα, δεκατριών ετών τώρα, με κοροϊδεύει που δεν μπορώ να πω καλά το «ρ» στα γαλλικά. Την ιστορία τελικά την γράφουν οι… Την ιστορία τη γράφουν πάντοτε οι νικητές! Και η ιστορία διαβάζεται για την εποχή που τη διαβάζεις, δεν είναι για την εποχή που γράφτηκε.
Δηλαδή, το ίδιο γεγονός όταν το διαβάσεις από ιστορικούς του 19ου αιώνα και από ιστορικούς του 20ού δεν είναι η ίδια ιστορία, γιατί αλλάζουν τα ερωτήματα πια.
Από τη Navina Χρύσα Σαραντοπούλου
