Oι Παξοί βρίσκονται 7 μίλια νότια της Κέρκυρας, σε μια συστάδα νησίδων. Μαζί με τους Αντίπαξους είναι τα μεγαλύτερα νησιά του συμπλέγματος. Απέχουν περί τα 8 μίλια από τις ηπειρωτικές ακτές και 12 μίλια από την Πάργα.
- Του Χρήστου Γιαμαρέλλου
Η έκταση των Παξών είναι σχεδόν 26 τ. χλμ. και των Αντίπαξων 3 τ. χλμ. Σύμφωνα με την απογραφή του 2011, ο πληθυσμός των Παξών είναι 2.300 κάτοικοι και των Αντίπαξων 20 κάτοικοι.
Διοικητικά, οι Παξοί αποτελούν αυτοτελή δήμο, ο οποίος απαρτίζεται από τέσσερις κοινότητες: του Γαΐου, που περιλαμβάνει και τους Αντίπαξους, της Λάκκας, του Λογγού και των Μαγαζιών.
Ως προς τη γεωφυσική μορφολογία τους, οι Παξοί είναι λοφώδες νησί, με ψηλότερη κορυφή τον Άγιο Ίσαυρο (231 μ.). Οι ανατολικές ακτές τους είναι κατάφυτες και ομαλές. Αντίθετα, οι δυτικές ακτές είναι κυρίως απόκρημνες και εντυπωσιακές σε γεωλογικούς σχηματισμούς. Στο νησί υπάρχουν θαλάσσια σπήλαια, καθώς και ιαματικές πηγές. Λόγω της σύστασης του υπεδάφους υφίστατο διαχρονικά πρόβλημα λειψυδρίας, που αντιμετωπιζόταν με την κατασκευή δημόσιων και ιδιωτικών δεξαμενών συλλογής βρόχινου νερού (στέρνες).
Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της φύσης των Παξών είναι οι μεγάλοι ελαιώνες – ο αριθμός των ελαιόδεντρων υπολογίζεται ότι αγγίζει τις 200.000. Κάποτε, μάλιστα, υπήρχαν 154 ελαιοτριβεία στο νησί. Από την άλλη, στους Αντίπαξους κυριαρχούν οι αμπελώνες.
Από παλαιοντολογικής άποψης, πριν από 25.000 χρόνια η Κέρκυρα και οι Παξοί ενώνονταν με την Ήπειρο, καθώς η στάθμη της θάλασσας ήταν περίπου 100 μέτρα χαμηλότερη. Η σημερινή ακτογραμμή θεωρείται ότι διαμορφώθηκε μετά το τέλος της Εποχής των Παγετώνων, πριν από 11.000 χρόνια.
Σύμφωνα με την αρχαία ελληνική μυθολογία, οι Παξοί σχηματίστηκαν όταν ο Ποσειδώνας χτύπησε και απέκοψε με την τρίαινά του το νότιο άκρο της Κέρκυρας, θέλοντας να δημιουργήσει ένα όμορφο ερωτικό καταφύγιο για τον ίδιο και τη Νηρηίδα σύζυγό του Αμφιτρίτη. Κατά μία εκδοχή, ο θεός της θάλασσας έχασε με αυτό το χτύπημα την τρίαινα, την οποία βρήκαν αργότερα οι κάτοικοι των Παξών – για τον λόγο αυτόν απεικονίζεται και στο επίσημο έμβλημα του δήμου. Σε κάθε περίπτωση, το μικρό νησί του Ιονίου έχει διαγράψει κοινή ιστορική πορεία με την Κέρκυρα.
Οι Παξοί κατά την αρχαιότητα
Τα διαθέσιμα ιστορικά και αρχαιολογικά στοιχεία για την πρώιμη αρχαία ιστορία των Παξών είναι ελάχιστα. Πιθανότατα, οι πρώτοι κάτοικοι ήταν Φοίνικες. Σύμφωνα με τον Στράβωνα, η ονομασία του νησιού προέρχεται από τη φοινικική λέξη «πακς», που σημαίνει γεωμετρικό «τραπέζιο», ωστόσο έχουν αναφερθεί κατά καιρούς και άλλες εκδοχές περί της ετυμολογίας του τοπωνυμίου. Το βέβαιο είναι ότι, μετά τον εποικισμό της Κέρκυρας από τους Κορινθίους, στα τέλη του 8ου π.Χ. αι., οι Παξοί ανήκαν στην επικράτειά της και δεν υπήρξαν ποτέ ανεξάρτητος δήμος.
Όπως αποδεικνύει η αρχαιολογική έρευνα, ο οικισμός των Παξών ήταν σημαντικός, ιδίως κατά τον 6ο π.Χ. αι. Στο χωριό Μαγαζιά έχει ανασκαφεί εκτεταμένο νεκροταφείο που χρησιμοποιούνταν έως τα ελληνιστικά χρόνια.
Τον 3ο π.Χ. αι., οι Ρωμαίοι, με αφορμή τη διεξαγωγή του Α΄ Ιλλυρικού Πολέμου (229-228 π.Χ.) στο Ιόνιο, παρενέβησαν πρώτη φορά στις ελληνικές υποθέσεις και κατέστησαν την Κέρκυρα ουσιαστικά υποτελή τους. Μετά την οριστική κατάκτηση της Ελλάδας από τους Ρωμαίους, το 146 π.Χ., η Κέρκυρα και οι Παξοί υπήχθησαν στην επαρχία της Μακεδονίας. Για μεγάλο χρονικό διάστημα στη διάρκεια της Ρωμαιοκρατίας, μάλλον δεν υπήρξε μόνιμη κατοίκηση στους Παξούς. Σύμφωνα με την παράδοση, ο χριστιανισμός διαδόθηκε στην περιοχή από τον Γάιο, μαθητή του Αποστόλου Παύλου, ο οποίος πέθανε εκεί. Για τον λόγο αυτόν, η πρωτεύουσα του νησιού φέρει το όνομά του. Η μεταγενέστερη εκκλησία των Αγίων Αποστόλων θεωρείται ότι είναι χτισμένη πάνω στον τάφο του.
Οι Παξοί από τον Μεσαίωνα έως τον 18ο Αιώνα
Για την ιστορία του νησιού κατά τον Πρώιμο Μεσαίωνα δεν υπάρχουν πληροφορίες, πέρα από την αναφορά ότι γύρω στο 959 διέμενε στους Παξούς ο Λομβαρδός ιστορικός και μετέπειτα επίσκοπος Κρεμόνας, Λιουτπράνδος, με σκοπό να συγγράψει τον τρίτο τόμο του έργου του Ανταπόδοσις. Εικάζεται ότι εκείνη την περίοδο το νησί υπέστη επιδρομές ή περιοδικές κατακτήσεις από Γότθους, Λομβαρδούς, Σαρακηνούς και Νορμανδούς. Μάλιστα, μνεία στους Παξούς γίνεται σε αγγλικό χρονικό του 12ου αιώνα περί της βασιλείας των Ερρίκου Β΄ και Ριχάρδου Α΄ (Λεοντόκαρδος).
Μετά τη Δ΄ Σταυροφορία και τον διαμελισμό της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας από τους Δυτικούς, το 1204, η Κέρκυρα και οι Παξοί πέρασαν για λίγα χρόνια στην κυριαρχία της Δημοκρατίας της Βενετίας και κατόπιν του βυζαντινού Δεσποτάτου της Ηπείρου. Ακολούθησε ο ιταλικός κλάδος του οίκου των Γάλλων Ανδεγαυών (Ανζού), ώσπου το 1386 επανήλθαν οι Βενετοί για τους επόμενους περίπου τέσσερις αιώνες. Την περίοδο της Φραγκοκρατίας και της Ενετοκρατίας, οι Παξοί παραχωρήθηκαν διαδοχικά ως τιμάριο σε διάφορους φεουδαρχικούς οίκους. Μετά το 1423 χτίστηκε το κάστρο στη νησίδα του Αγίου Νικολάου για την αντιμετώπιση των μουσουλμανικών και των πειρατικών επιδρομών, καθώς και το φρούριο στη Λάκκα, το οποίο δεν σώζεται σήμερα.
Ο 16ος αιώνας ήταν, ως επί το πλείστον, δύσκολος για τους Παξινούς. Αρχικά, η καταπίεση και η εξοντωτική φορολόγηση από τον φεουδάρχη Αμπράμι ώθησαν αρκετούς κατοίκους να καταφύγουν σε τουρκοκρατούμενες περιοχές, ενώ αργότερα το Ιόνιο βρέθηκε στο επίκεντρο σκληρών συγκρούσεων μεταξύ Οθωμανών και δυτικών δυνάμεων για τον έλεγχο της Μεσογείου. Το 1537, ο διαβόητος Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα κατέστρεψε τους Παξούς και πολλοί κάτοικοι κατέληξαν στα σκλαβοπάζαρα. Για μερικά χρόνια, το νησί ερήμωσε και χρησιμοποιήθηκε περιστασιακά ως ορμητήριο των Οθωμανών. Σε τέτοιες ταραχώδεις περιόδους, πολλοί Παξινοί χρησιμοποιούσαν διασκευασμένα φυσικά σπήλαια ως καταφύγια, τα λεγόμενα «ελληνόσπιτα».
Παρ’ όλα αυτά, τον 17ο και τον 18ο αιώνα παρατηρείται οικονομική και δημογραφική ανάκαμψη στο νησί, λόγω των μέτρων που έλαβε η ενετική διοίκηση. Γύρω στο 1600, ο πληθυσμός του νησιού ήταν περίπου 1.000 άτομα, ενώ προς το τέλος της Ενετοκρατίας είχε αυξηθεί στα 6.000 – οι κάτοικοι των Αντίπαξων δεν ξεπερνούσαν τους 100.
Οι Παξοί τον 19ο αιώνα
Η Ενετοκρατία στο Ιόνιο έληξε το 1797, με την κατάληψη των Επτανήσων από τους Γάλλους. Η περίοδος που ακολούθησε υπήρξε ιδιαίτερα ταραχώδης. Το 1800, οι Παξοί συμπεριελήφθησαν στην Επτάνησο Πολιτεία, ένα ημιανεξάρτητο κρατίδιο υπό την επικυριαρχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Ρωσίας, αλλά και υπό την επιρροή της Βρετανίας, έως το 1807, οπότε οι Γάλλοι επανήλθαν στα Επτάνησα. Το 1810, οι Παξινοί εξεγέρθηκαν εναντίον των γαλλικών Αρχών, ωστόσο η εξέγερση κατεστάλη γρήγορα. Τελικά, οι Παξοί, όπως και τα υπόλοιπα Επτάνησα, περιήλθαν στην κυριαρχία των Βρετανών και το 1815 εντάχθηκαν στο Ηνωμένο Κράτος των Ιονίων Νήσων (Ιονικόν Κράτος), που δημιουργήθηκε ως βρετανικό προτεκτοράτο. Στους Παξούς διέμεναν ο τοποτηρητής του Βρετανού ύπατου αρμοστή, το απαραίτητο διοικητικό προσωπικό και μια μικρή στρατιωτική φρουρά. Στον Γάιο διασώζεται σήμερα η οικία του τοποτηρητή.
Παρά τις εντολές των βρετανικών Αρχών στους κατοίκους για τήρηση αυστηρής ουδετερότητας, δεκάδες Παξινοί έλαβαν μέρος στην Επανάσταση του 1821. Γνωστότερος αγωνιστής είναι ο Γεώργιος Ανεμογιάννης (1798-1821), μέλος του πληρώματος πλοίου της Μπουμπουλίνας, ο οποίος προσπάθησε να πυρπολήσει οθωμανικό πλοίο στη Ναύπακτο τον Ιούνιο του 1821, αλλά αιχμαλωτίστηκε και βρήκε μαρτυρικό θάνατο. Άγαλμά του υπάρχει στα λιμάνια του Γάιου και της Ναυπάκτου.
Γενικά, επί Αγγλοκρατίας υλοποιήθηκαν σημαντικά έργα υποδομής στο νησί, όπως η κατασκευή του φάρου στη νησίδα Παναγία, ο παλιός φάρος της Λάκκας, ο οποίος καταστράφηκε αργότερα λόγω καθίζησης, και η εντυπωσιακή στέρνα των Αγίων Αποστόλων στον Γάιο.
Η ένταξη στο Ελληνικό Κράτος
Τελικά, οι Παξοί παραχωρήθηκαν μαζί με τα υπόλοιπα Επτάνησα στο Βασίλειο της Ελλάδος τον Μάιο του 1864, αφού βέβαια εξασφαλίστηκαν πρώτα τα βρετανικά συμφέροντα. Ο πληθυσμός των Παξών το 1858 ήταν 5.025 κάτοικοι. Σημαντικές πληροφορίες για την εικόνα του νησιού εκείνη την περίοδο αντλούνται από το έργο του διανοουμένου και καλλιτέχνη Λουδοβίκου Σαλβατόρ, αρχιδούκα της Αυστρίας, ο οποίος διέμεινε στο νησί για έξι μήνες, το 1884-1885. Γοητευμένος από τον τόπο και τους κατοίκους, συνέγραψε και εικονογράφησε έναν ογκώδη τόμο με ιστορικά, γεωγραφικά και λαογραφικά στοιχεία, ο οποίος εκδόθηκε επανειλημμένα στα γερμανικά και μεταφράστηκε στα ελληνικά από τον Παξινό γιατρό Αναστάσιο Μιτσιάλη.
Ο 20ός αιώνας
Ύστερα από την ένωσή τους με το ελληνικό κράτος, οι Παξοί και η Κέρκυρα επηρεάστηκαν άμεσα στη διάρκεια σημαντικών γεγονότων του 20ού αιώνα,. Το 1916, στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εθνικό Διχασμό, οι Παξοί κατελήφθησαν από τον γαλλικό στόλο για περίπου έναν χρόνο, μέχρι την επανένωση της Ελλάδας σε ένα κράτος υπό τον Βενιζέλο. Τον Αύγουστο του 1923, με αφορμή τη δολοφονία των μελών της ιταλικής αποστολής χάραξης της ελληνοαλβανικής μεθορίου σε ελληνικό έδαφος, οι Παξοί και η Κέρκυρα κατελήφθησαν από ιταλικές στρατιωτικές δυνάμεις περίπου για έναν μήνα.
Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Παξοί βρέθηκαν υπό ιταλική κατοχή (1941-1943) και χρησιμοποιήθηκαν ως τόπος εκτοπισμού και ως στρατόπεδο συγκέντρωσης. Τους Ιταλούς διαδέχθηκαν για έναν χρόνο οι Γερμανοί, έως τον Οκτώβριο του 1944. Οι περιορισμοί που επέβαλαν οι κατοχικές Αρχές στις μετακινήσεις και στη διακίνηση αγαθών έφεραν πείνα, αλλά οι Παξινοί κατόρθωσαν να επιβιώσουν μεταφέροντας κρυφά ελαιόλαδο στις ηπειρωτικές ακτές και ανταλλάσσοντάς το με τρόφιμα.
Μετά την απελευθέρωση, σταδιακά στους Παξούς υλοποιήθηκαν διάφορα έργα υποδομής, όπως δρόμοι, λιμάνι, μαρίνες, υδρευτικό δίκτυο και σχολικά κτίρια. Επίσης, λύθηκε το συγκοινωνιακό πρόβλημα, με τη δρομολόγηση πλοίων προς Κέρκυρα και Ηγουμενίτσα, καθώς και λεωφορειακής γραμμής προς Αθήνα. Το νησί είχε ηλεκτροδοτηθεί το 1964, ενώ το 2005 τοποθετήθηκαν στη θέση Κακή Λαγκάδα συστήματα αφαλάτωσης, εξασφαλίζοντας έτσι την επάρκεια σε νερό. Παράλληλα, αναπτύχθηκε ο τουρισμός και αρκετοί Ευρωπαίοι απέκτησαν ιδιοκτησίες στο νησί.
Τα ιστορικά αξιοθέατα των Παξών
Σήμερα, οι Παξοί και οι Αντίπαξοι αποτελούν ιδιαίτερα δημοφιλείς προορισμούς, διατηρώντας παράλληλα μια ανάπτυξη που είναι σύμφωνη με τις αρχές της αειφορίας. Ο σημαντικός αριθμός τουριστών οφείλεται στο γεγονός ότι το νησί προσφέρει πλήθος διαφορετικών επιλογών στους επισκέπτες του. Αρκετά είναι τα αξιοθέατα ιστορικής σημασίας. Κάποια εξ αυτών ανάγονται στην εποχή της Ενετοκρατίας, ενώ ορισμένα είναι ακόμα παλαιότερα. Για παράδειγμα, στον οικισμό του Οζιά διασώζονται τα ερείπια δύο παλαιοχριστιανικών ναών του 6ου αιώνα, η Αγία Μαρίνα και ο Άγιος Στέφανος.
Τα εκκλησιαστικά μνημεία παρουσιάζουν όχι μόνο θρησκευτικό, αλλά και ιστορικό ενδιαφέρον, κυρίως ως προς την αρχιτεκτονική τους, η οποία δίνει ένα ιδιαίτερο τοπικό χρώμα στους Παξούς. Είναι χαρακτηριστικό ότι σε ένα τόσο μικρό νησί υπάρχουν συνολικά 64 εκκλησίες. Από τα γνωστότερα θρησκευτικά μνημεία είναι οι εκκλησίες της Υπαπαντής στη Λάκκα και των Αγίων Αποστόλων στον Γάιο, καθώς και το μοναστήρι της Παναγίας στην ομώνυμη νησίδα, όπου βρίσκεται και ένας πέτρινος φάρος. Επίσης, στην είσοδο του λιμανιού του Γάιου βρίσκεται η νησίδα του Αγίου Νικολάου, με το ομώνυμο εκκλησάκι και τις ενετικές οχυρώσεις. Κατά τη σύντομη περίοδο της Γαλλοκρατίας, το φρούριο υπέστη μετασκευές, ενώ το 1930 η νησίδα δεντροφυτεύτηκε, προσθέτοντας φυσικό κάλλος στην τοποθεσία.
Αξιόλογο είναι το Μουσείο Παξών, το οποίο στεγάζεται σε διατηρητέο κτίριο των αρχών του 20ού αιώνα στον Γάιο και διαθέτει αρχαιολογικά, ιστορικά και λαογραφικά εκθέματα.
Μια περιήγηση στους οικισμούς του νησιού
Πέρα από το ιστορικό ενδιαφέρον, οι Παξοί φιλοξενούν όμορφους και γραφικούς οικισμούς. Ο Γάιος διακρίνεται για την πανδαισία χρωμάτων που κυριαρχεί στα κτίριά του. Διαθέτει εξαιρετικά δείγματα νεοκλασικής, αλλά και λαϊκής επτανησιακής αρχιτεκτονικής, κυρίως του 19ου αιώνα. Κάποια εξ αυτών είναι παλαιά αρχοντόσπιτα, ενώ ορισμένα είναι κτίρια από την εποχή της Αγγλοκρατίας, όπως, για παράδειγμα, το Βρετανικό Κυβερνείο. Στα σοκάκια του Γάιου υπάρχουν μικρά μαγαζιά με τοπικά προϊόντα, όπως το εξαιρετικής ποιότητας ντόπιο ελαιόλαδο, ή εργόχειρα, τα οποία αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα επτανησιακής λαϊκής τέχνης.
Γραφικός είναι και ο οικισμός της Λάκκας, στο βόρειο απάνεμο λιμανάκι του νησιού. Το παραθαλάσσιο χωριό οφείλει το όνομά του στους κατοίκους σουλιώτικης καταγωγής, οι οποίοι κατέφυγαν εκεί διωκόμενοι από τον Αλή Πασά των Ιωαννίνων. Στη Λάκκα υπάρχει ως αξιοθέατο ένας πέτρινος φάρος, κατασκευής του 1916. Στα βορειοανατολικά παράλια του νησιού, μεταξύ Γάιου και Λάκκας, βρίσκεται ο οικισμός του Λογγού. Πνιγμένος στο πράσινο, έχει εξαιρετική θέα. Στην άκρη της παραλίας, το παλιό ελαιοτριβείο-σαπωνοποιείο του Ανεμογιάννη χρησιμοποιείται σήμερα για ποικίλες πολιτιστικές εκδηλώσεις. Από το λιμάνι του χωριού εκτελούνται τοπικά δρομολόγια προς τις γειτονικές παραλίες.
Πιο αραιοκατοικημένος, αλλά εξίσου όμορφος είναι ο οικισμός των Μαγαζιών, στο κέντρο του νησιού. Τα παλαιά αριστοκρατικά σπίτια, αν και όχι καλά διατηρημένα, μαρτυρούν την αλλοτινή αίγλη του μέρους και προσδίδουν μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα∙ δεν είναι παραθαλάσσιος οικισμός, αλλά το τοπίο του είναι όμορφο και περιστοιχίζεται από ελαιώνες. Λόγω της ιδιαίτερης σχέσης της τοπικής οικονομίας με την ελαιουργία, στα Μαγαζιά υπάρχει και το αξιόλογο Μουσείο Ελιάς. Τέλος, η απόκρημνη τοποθεσία Ερημίτης, στα δυτικά του χωριού, είναι ιδιαίτερα επιβλητική.
Οι τοπικές νοστιμιές περιλαμβάνουν πολλά θαλασσινά και ψαρικά, όπως αστακούς και τόνους. Επηρεασμένη όμως από την κερκυραϊκή, η κουζίνα των Παξών διαθέτει και πολλά πιάτα με κρεατικά. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η τσιλιγουρδόπιτα, η οποία είναι κρεατόπιτα με συκωταριά.
Φυσικά τοπία
Οι δαντελωτές ακρογιαλιές, με την πλούσια βλάστηση και τα γαλαζοπράσινα διαυγή νερά, έχουν κάνει το νησί γνωστό διεθνώς. Οι περισσότερες από τις παραλίες, οι επονομαζόμενες «σπιάτζες», είναι μικρές και βοτσαλωτές, ορισμένες όμως είναι αμμώδεις. Από τις πλέον γνωστές είναι «του Γιαννά», που βρίσκεται κοντά στον Γάιο, το Λεβρεχιό στον Λογγό και το Μονοδένδρι στη Λάκκα, που είναι και η μοναδική οργανωμένη παραλία. Βέβαια, υπάρχουν και λιγότερο προσβάσιμες παραλίες, όπως το Κηπιάδι και ο Ερημίτης.
Η ιδιαίτερη γεωφυσική μορφολογία του νησιού προσφέρει και άλλα σπάνια αξιοθέατα. Υπάρχουν πολλά ενάλια σπήλαια, οι λεγόμενες «γράβες», όπως αυτές κοντά στο Μογγονήσι, αλλά και θειούχες ιαματικές πηγές, με σημαντικότερες αυτές του Οζιά, του Γιαννά και της Γλυφάδας.
Από γεωφυσικής άποψης, οι Αντίπαξοι είναι μικρογραφία των Παξών, με λόφους την Αγριλίδα, τη Λιχούδη και τη Βίγλα, αλλά και ενάλια σπήλαια, σε κάποια εκ των οποίων βρίσκουν καταφύγιο φώκιες, όπως το σπήλαιοΚαλογήρη. Οι πιο γνωστές παραλίες του νησιού είναι το Βουτούμι και η Μεσοβρίκα. Το σπουδαιότερο τοπικό προϊόν των Αντίπαξων είναι το εξαιρετικό κρασί τους.
Οι απόκρημνες, εντυπωσιακές ακτές και σπηλιές των Παξών και των Αντίπαξων καθιστούν προφανή τον λόγο για τον οποίο, παλαιότερα, αμφότερα τα νησιά λειτουργούσαν ως πειρατικά καταφύγια και ορμητήρια. Πάντως, δεδομένου ότι, εκτός από παραθαλάσσια αξιοθέατα, διαθέτουν φυσικές ομορφιές και στην ενδοχώρα, τα τελευταία χρόνια γίνονται προσπάθειες συντήρησης και ανάδειξης των μονοπατιών.
