Το 1920 ο ρωσικός εμφύλιος πόλεμος και η γενοκτονία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας άφησαν χωρίς πατρίδα εκατομμύρια οικογένειες, οι οποίες έψαχναν μια γη να ζήσουν, σε χώρες όμως που δεν τους ήθελαν καθώς πάλευαν να σταθούν ξανά στα πόδια από τις καταστροφές και τις λεηλασίες που είχαν αφήσει πίσω τους οι πόλεμοι.
Επιφορτισμένος με την αποτροπή της καταστροφής ο ιδεαλιστής εξερευνητής Φρίντγιοφ Νάνσεν κατάφερε να αλλάξει τις ζωές εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων με ένα απλό χαρτί, το διαβατήριο Νάνσεν που έμελλε να σώσει 450.000 πρόσφυγες.
Ως ο νέος Ύπατος Αρμοστής για τον επαναπατρισμό των αιχμαλώτων πολέμου διαπραγματεύτηκε για την επιστροφή εκατοντάδων χιλιάδων κρατουμένων στη Γερμανία και τη Σιβηρία. Ενώ προσπαθούσε να διασφαλίσει την απελευθέρωσή τους το βλέμμα του δεν σταμάτησε να είναι στραμμένο στον τρόμο του πολέμου. «Ποτέ στη ζωή μου δεν έχω έρθει αντιμέτωπος με τόση φρίκη» είχε πει στην Κοινωνία των Εθνών το 1920, προτρέποντας τους συναδέλφους του να αποτρέψουν παρόμοια μελλοντικά δράματα.
Τα δράματα όμως ήταν ακόμα σε εξέλιξη όπως αυτό που συνέβαινε το Δεκέμβριο του 1921. Ο Βλαντιμίρ Λένιν, ο ηγέτης της Οκτωβριανής Επανάστασης και επικεφαλής της πρώην Σοβιετικής Ένωσης ανακάλεσε την υπηκοότητα των αντιφρονούντων ρώσων εκπατρισμένων. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να μείνουν διασκορπισμένοι, «ξεκρέμαστοι» στην ανατολική Ευρώπη 800.000 άνθρωποι.
Η Κοινωνία των Εθνών όρισε τον Νάνσεν ηγέτη της ανθρωπιστικής επιχείρησης για τους ρώσους πρόσφυγες και εκείνος έβαλε σκοπό της ζωής του να περιορίσει τον πόνο και τα δεινά. Οι γείτονες χώρες της Ρωσίας αντέδρασαν στο ενδεχόμενο να δεχτούν τους χιλιάδες πρόσφυγες. Αν τους έστελναν ξανά στη Σοβιετική Ένωση οι απάτριδες θα έρχονταν αντιμέτωποι με φυλάκιση και στο τέλος με εκτέλεση.
Ο Νάνσεν υποστήριζε με όλο το σθένος του τον επαναπατρισμό καθώς θεωρούσε ότι τα κράτη θα έπρεπε να δέχονταν πίσω τους πολίτες τους. Όταν όμως μία μικρή ομάδων προσφύγων στάλθηκε από τη Βουλγαρία στη Σοβιετική Ένωση, πολλοί από αυτούς εκτελέστηκαν από τις Αρχές της χώρας. Αυτό όμως δεν έβαλε φρένο στη Βουλγαρία. Φοβούμενη τη μήνη των Σοβιετικών ξεκίνησε τις απελάσεις βάζοντας για αρχή 250 άτομα σε ένα πλοίο στη Μαύρη Θάλασσα. Όταν όμως το πλοίο έφτασε στην πρώην Σοβιετική Ένωση και οι Αρχές δεν το άφησαν να δέσει οι πρόσφυγες, πανικόβλητοι, άρχισαν να πέφτουν στη θάλασσα. Αυτό το δράμα ο Νάνσεν το βίωνε καθημερινά και ήταν κάτι που τον πονούσε.
Κατάφερε να στείλει ομάδες προσφύγων στην Τσεχοσλοβακία και την Αμερική, εξασφαλίζοντας ότι οι προσφυγικοί καταυλισμοί είχαν επαρκή ρουχισμό και τρόφιμα για την εξυπηρέτησή τους, ενώ φρόντισε να φτιαχτούν και πανεπιστήμια στις χώρες που ανήκαν στην Κοινωνία των Εθνών, με την υπόσχεση να αποκτήσουν μόρφωση οι Ρώσοι.
Το προσφυγικό πρόβλημα όμως συνέχιζε να γιγαντώνεται, παρά τις συνεχείς προσπάθειες επίλυσής του. Αυτό που χρειάζονταν στην ουσία οι πρόσφυγες ήταν να αποκτήσουν ζωή, να μπορούν να ταξιδέψουν για να βρουν ευκαιρίες εργασίας και να φτιάξουν το σπιτικό τους. Χρειάζονταν ένα έγγραφο, ένα νομικό εργαλείο που θα τους παρείχε νομική προστασία.
Αυτό το έγγραφο το πρότεινε στην Κοινωνία των Εθνών ο Νάνσεν το Μάρτιο του 1922: το διαβατήριο Νάνσεν, που θα επέτρεπε στους πρόσφυγες να ταξιδεύουν και να προστατεύονται από την απέλαση. Με το διαβατήριο, στο οποίο αναγραφόταν τα στοιχεία ταυτότητας και η εθνικότητά, ο κάτοχος μπορούσε να ταξιδεύει από τη μία χώρα στην άλλη για να βρει δουλειά ή να αναζητήσει μέλη της οικογένειάς του που είχε χάσει στον πόλεμο, χωρίς να απελαύνεται. Το έγγραφο όμως δεν εξασφάλιζε την υπηκοότητα, δεν εξασφάλιζε για παράδειγμα ότι ο κάτοχός του θα μπορούσε να επιστρέψει στη χώρα που το είχε εκδώσει.
Μέχρι το 1923, 39 κυβερνήσεις το είχαν αναγνωρίσει και μετά από δύο δεκαετίες ο αριθμός είχε ανέβει στις 52 και το διαβατήριο εκδιδόταν σε Αρμένιους, Σύρους και Τούρκους πρόσφυγες. Για την ανανέωσή του χρειαζόταν ετησίως ένα γραμματόσημο, για την παραγωγή των οποίου διατίθονταν χρήματα από τα κονδύλια για την ανακούφιση των προσφύγων.
Το 1922 απονεμήθηκε στον Νάνσεν το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης για την προσφορά του στους πρόσφυγες του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Πέθανε το 1930 από καρδιακή προσβολή όταν παράκουσε τις συμβουλές των γιατρών του και πήγε για σκι.
Μετά το θάνατό του η Κοινωνία των Εθνών ίδρυσε το Διεθνές Γραφείο Νάνσεν για τη στήριξη των προσφύγων που επίσης κέρδισε το Νόμπελ Ειρήνης το 1938. Μέχρι τότε το διαβατήριο Νάνσεν είχε δοθεί σε 450.000 πρόσφυγες περιλαμβανομένων του συγγραφέα της Λολίτας Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ, του συνθέτη Ίγκορ Στραβίνσκι και της μπαλαρίνας Άννας Πάβλοβα.
Στις 11 Οκτωβρίου 2011 έγιναν στην Αθήνα τα αποκαλυπτήρια της προτομής του Νάνσεν στο πάρκο που βρίσκεται στη συμβολή Ριζάρη και Βασιλέως Κωνσταντίνου. Και αυτό γιατί ο Φρίντγιοφ βοήθησε τους εκατομμύρια εξαθλιωμένους Έλληνες πρόσφυγες, που κατάφεραν να επιβιώσουν από τις τουρκικές εκκαθαρίσεις στη Μικρά Ασία, τη Σμύρνη, την Κωνσταντινούπολη, την Ανατολική Θράκη και τον Πόντο από το 1922 έως το 1924.
πηγή:newsbeast.gr
