Η παρουσία του, σε έντονα συγκινησιακό κλίμα, στην κηδεία του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη έφερε και πάλι στο προσκήνιο τον τέως βασιλιά Κωνσταντίνο.
Μόνιμος κάτοικος Ελλάδας τα τελευταία χρόνια, έχει εγκατασταθεί στην ευρύτερη περιοχή του Πόρτο Χέλι και αποφεύγει να τοποθετηθεί για τα πολιτικά δρώμενα του τόπου.
Εξαίρεση ίσως αποτέλεσαν δύο γεγονότα που έχουν να κάνουν με τον Αλέξη Τσίπρα. Το ένα λίγο πριν από την ανάδειξή του στο αξίωμα του πρωθυπουργού, όταν ο Κωνσταντίνος τον συνάντησε τυχαία στο αεροδρόμιο και τον προέτρεψε να μην υποσχεθεί στους Έλληνες «πράγματα που δεν μπορεί να κάνει» και το δεύτερο λίγο μετά την πρώτη εκλογική νίκη του ΣΥΡΙΖΑ, όταν σε συνέντευξή του στη βρετανική εφημερίδα «Sunday Times» είχε πει για τον νεοεκλεγέντα πρωθυπουργό ότι «Έλληνες και Ευρωπαίοι θα πρέπει να του δώσουν μια ευκαιρία».
Την προηγούμενη Παρασκευή (2 Ιουνίου) ο Κωνσταντίνος έκλεισε τα 77 του χρόνια και αυτή την ημερομηνία θα τη θυμάται πάντα. Κι αυτό διότι, την παραμονή των γενεθλίων του, το 1973, η δικτατορία των συνταγματαρχών αποφάσισε να τον «εκπαραθυρώσει» και τυπικά, μετατρέποντας το πολίτευμα της Ελλάδας σε… Προεδρευόμενη Δημοκρατία.
Είχε μεσολαβήσει, τότε, το Κίνημα του Ναυτικού και ο δικτάτορας Γεώργιος Παπαδόπουλος, κάτω από την πίεση των λεγόμενων σκληρών του καθεστώτος, Κωνσταντίνου Ασλανίδη, Ιωάννη Λαδά, Μιχαήλ Μπαλόπουλου και άλλων, επέλεξε τη μεταβολή, δίδοντας, βεβαίως, στον εαυτό του το ανώτατο πολιτειακό αξίωμα.
«Άδειασμα» από τον Σάββα
Ο Κωνσταντίνος και η οικογένειά του (η σύζυγός του, Άννα-Μαρία, η μητέρα του, Φρειδερίκη, και τα τρία, τότε, τέκνα του, Αλεξία, Παύλος και Νικόλαος) βρίσκονταν εγκατεστημένοι στην αλλοδαπή. Το αποτυχημένο αντι-κίνημα της 13ης Δεκεμβρίου 1967 είχε φράξει τον δρόμο της επιστροφής του, παρά τις όποιες προσπάθειες ήταν σε εξέλιξη. Σε αυτές, κυρίαρχο ρόλο είχε αναλάβει ο εκδότης του «Ελεύθερου Κόσμου» (της εφημερίδας που στήριζε απλόχερα το καθεστώς αλλά συνομιλούσε με τον άλλοτε βασιλιά), Σάββας Κωνσταντόπουλος.
Αλλά κι εκείνος έσπευσε να τον «αδειάσει» γράφοντας, μεταξύ άλλων, την επόμενη μέρα:
«Ο Κωνσταντίνος αντιπροσωπεύει μοναδικήν ίσως περίπτωσιν εις το πάνθεον των βασιλέων. Δεν έχασε το Στέμμα από πράξεις των αντιπάλων του. Κατέστρεψε τον θρόνον με ιδικάς του ενεργείας και μόνον. Παρόμοιον προηγούμενον δεν έχομεν υπ’ όψιν μας. Ενθυμούμεθα τους στίχους του Γάλλου ποιητού Κορνέιγ:
Όσο μεγάλοι κι αν είναι οι βασιλείς
είναι ό,τι είμαστε κι εμείς.
Μπορούν να πλανηθούν όπως και οι άλλοι άνθρωποι.
Ενίοτε, όμως, τα σφάλματα ημών των κοινών ανθρώπων, αλλά και των βασιλέων, είναι ασυγχώρητα και προκαλούν το ανεπανόρθωτον…».
Το «κωλόπαιδο»
Μία εβδομάδα μετά (8 Ιουνίου), ο Παπαδόπουλος συγκάλεσε το Υπουργικό Συμβούλιο για να καθορίσει τα τυπικά ζητήματα της υποτιθέμενης πολιτειακής μεταβολής.
Το «Π» έχει στη διάθεσή του τα πλήρη πρακτικά εκείνης της συνεδρίασης, όπως και της άλλης που ακολούθησε, στις 15 του ίδιου μήνα.
Σε αυτά δεν περιλαμβάνεται η φράση του Λαδά (που ήταν από τους πρωταίτιους της 21ης Απριλίου και έφερε τότε το αξίωμα του υπουργού Κοινωνικών Υπηρεσιών) ότι «θα το σκοτώσω το κωλόπαιδο με τα ίδια μου τα χέρια», αναφερόμενου σε πιθανή αντίδραση του Κωνσταντίνου για τη δήμευση της περιουσίας του. Όμως, σύμφωνα με μαρτυρία επιτελικού στελέχους του καθεστώτος στον γράφοντα, η φράση αυτή ειπώθηκε, έστω κι αν αποδίδεται στο οξύθυμο πνεύμα του τότε υφυπουργού.
Κατά την πρώτη συνεδρίαση, ο Παπαδόπουλος μίλησε και για τις εκλογές που είχε πρόθεση να κάνει, για τα καθήκοντα και τη θητεία του Προέδρου της Δημοκρατίας (δηλαδή τα δικά του), για τον αριθμό των βουλευτών, ενώ αναζήτησαν και την ακριβή ημερομηνία διενέργειας του δημοψηφίσματος, η οποία τελικά ήταν η 29η Ιουλίου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όχι τόσο για ιστορικούς αλλά για… χιουμοριστικούς λόγους, παρουσιάζει η συζήτηση για το τελευταίο ζήτημα:
Γ. Παπαδόπουλος: Και τώρα ένα μεγάλο ερώτημα. Πότε θα γίνει το δημοψήφισμα;
Ι. Αγαθαγγέλου (υπουργός παρά τω πρωθυπουργώ): Έχετε υπ’ όψιν σας, κύριοι, ότι όσον συμπιέσωμεν τον χρόνον, τόσον μεγαλυτέρας αδυναμίας θα έχομεν να αντιμετωπίσομεν. Έχομεν πολλά προβλήματα προς επίλυσιν διά του νόμου περί διεξαγωγής του δημοψηφίσματος. Πρέπει να εύρωμεν διατάξεις, αι οποίαι, θα είναι αναμφισβήτως ασφαλείς εξ απόψεως αδιαβλήτου διενέργειας του δημοψηφίσματος και μέσω των οποίων θα επιτραπή να ψηφίση ο κάθε ψηφοφόρος εκεί όπου θα ευρίσκεται. Διότι είναι θερινή περίοδος και έχομεν τους παραθεριστάς, ως και μεγάλον αριθμόν πολιτών εργαζομένων μακράν του τόπου της εγγραφής των εις τους εκλογικούς καταλόγους.
Στ. Σκανδάλης (υφυπουργός Εσωτερικών): Με τον νόμον πρέπει να επιτραπή να ψηφίζουν οι εργαζόμενοι, εις τον τόπον της εργασίας και οι παραθερισταί εις τον τόπον του παραθερισμού.
Γ. Παπαδόπουλος: Τας αδείας των δημοσίων υπαλλήλων διατί τας αναστείλατε;
Στ. Σκανδάλης: Δεν ανεστάλησαν. Είναι ψεύδος το διαδιδόμενον.
Γ. Παπαδόπουλος: Συμφωνείτε να ενεργηθή το δημοψήφισμα, την 22αν Ιουλίου;
Μ. Μπαλόπουλος (υφυπουργός Εθνικής Οικονομίας): Εις τας 22 Ιουλίου γίνονται τα διεθνή καλλιστεία και θα μας δημιουργηθούν προβλήματα.
Κωνσταντίνος Καρύδας: (αναπληρωτής υφυπουργός Εθνικής Οικονομίας ): Διατί αποκλείεται οιαδήποτε άλλη ημέρα εκτός της Κυριακής;
Ι. Αγαθαγγέλου: Κατά παράδοσιν, εις την χώραν μας αι εκλογαί και τα δημοψηφίσματα γίνονται ημέραν Κυριακήν.
Γ. Παπαδόπουλος: Κύριοι, ν’ αναλύσετε το περιεχόμενον του νέου πολιτεύματος εις τους πολίτας, τους οποίους καλούμεν να το εγκρίνουν. Διότι εάν το αναλύσετε, δεν νομίζω ότι θα υπάρξη κανείς Έλλην, ο οποίος θα είχε λόγον να μη το ψηφίση.
Ιωάννης Λαδάς: Είναι οι κομμουνισταί.
Γ. Παπαδόπουλος: Οι κομμουνισταί, οι οποίοι είναι οργανωμένοι, ας μην το ψηφίσουν. Αυτοί δεν είναι δημοκράται.
Κων. Ασλανίδης (υφυπουργός Παιδείας): Έγιναν βασιλόφρονες. Κύριε πρωθυπουργέ, θα μου επιτρέψητε να αναφέρω το εξής: Είχα ένα καθηγητήν εις το Γυμνάσιον, ο οποίος είναι κομμουνιστής. Την ημέραν που εξαγγείλατε την μεταβολήν με επήρε εις το τηλέφωνον, διά να με συγχαρή που επί τέλους απηλλάγημεν από την οικογένειαν των Γλύξμπουργκ. Την επόμενην ήλθεν εις το γραφείον μου βασιλόφρων!
Δήμευση περιουσίας
Στη συνεδρίαση της 15ης Ιουνίου τέθηκε και το ζήτημα της βασιλικής περιουσίας με… πιπεράτους διαλόγους, από τους οποίους διαφαίνονται τα αισθήματα των «σκληρών» του καθεστώτος κατά του Κωνσταντίνου:
Λαδάς: Η ατομική αυτή περιουσία από πού έχει προέλθει, κύριε πρωθυπουργέ; Μήπως από εράνους και δωρεάς;
Παπαδόπουλος: Υποτίθεται ότι προέρχεται από το περίσσευμα της βασιλικής χορηγίας.
Λαδάς: Να την δημεύσωμεν, κύριε πρωθυπουργέ.
Παπαδόπουλος: Ενθυμηθείτε την παροιμίαν, η οποία λέγει ότι εάν κάποιος σου κάψει το χέρι, κάποτε μπορεί να του πεις «καλά». Εάν όμως σου πάρει την περιουσίαν, δεν θα το ξεχάσεις ποτέ.
Λαδάς: Να μην το ξεχάσει ποτέ, μας συμφέρει αυτό.
Αγαθαγγέλου: Μία μερίς πολιτών έχει ένα συναισθηματικόν δεσμόν, ο οποίος θα ειταθεί και θα οξυνθεί επί τη σκέψει ότι δημεύομεν περιουσίαν.
Λαδάς: Δεν αποφασίζωμεν διά την περιουσίαν ενός ανθρώπου, ο οποίος βάλλει συνεχώς κατά του έθνους. Μου κάνει κατάπληξιν.
Παπαδόπουλος: Είναι άποψίς σας αυτή και ο καθένας έχει την άποψίν του.
Κωνσταντίνος Ασλανίδης: Πάντως, εγώ δεν ημπορώ να αντιληφθώ διατί φοβούμεθα την δήμευσιν.
Παπαδόπουλος: H δήμευσις θα ήτο πολιτικόν σφάλμα και θα δημιουργήσει ζητήματα διά την κοινή γνώμην.
Κλ. Δαμιανός (υφυπουργός Εθνικής Οικονομίας, παλαιός βουλευτής της ΕΡΕ και πατέρας του μετέπειτα βουλευτή και υφυπουργού της Νέας Δημοκρατίας Θεόδωρου Δαμιανού): Όταν η κοινή γνώμη μάθει ποία είναι η περιουσία και μάλιστα ότι μέρος αυτής προέρχεται εκ δωρεών, δεν νομίζω ότι θα δημιουργήσει ζητήματα, ούτε συμπάθειας.
Λαδάς: Τουναντίον, εγώ νομίζω ότι η δήμευσις θα είναι υπέρ ημών.
Δημ. Αγγελόπουλος: (υφυπουργός Προγραμματισμού): Μία λύσις θα ήτο να πάρει την περιουσίαν το Ελληνικόν Δημόσιον και να δώσει εις τον τέως βασιλέα μίαν ισόβιον χορηγίαν.
Παπαδόπουλος: Αυτό είναι το χειρότερο.
Αγγελόπουλος: Τότε ας δοθεί εφάπαξ.
Παπαδόπουλος: Να έχωμεν την ευχέρειαν, εν συνεχεία, διά νομοθετικού διατάγματος να καθορίσωμεν το τίμημα. Να το βάλωμεν και διά την κινητήν περιουσίαν.
Ασλανίδης: Τα κινητά εάν είναι δυνατόν να τα πάρει όλα, ούτως ώστε να μην υπάρχει ούτε ως ανάμνησις εδώ.
Ι. Αναστασόπουλος (υφυπουργός Εσωτερικών): Λόγω του ότι η περιουσία αυτή είναι αξίας υπερβαλλόντος μεγάλη, πρέπει να δημευτεί.
Παπαδόπουλος: Κύριε Αναστασόπουλε, είναι μεγαλυτέρα η αίσθισις η οποία δημιουργείται εάν πάρεις από κάποιον ένα πράγμα που θεωρείται ότι του ανήκει, από το να του πάρεις και να δώσεις 100 δραχμές, έστω και αν νομίζει, λόγω διαφοράς εκτιμήσεως, ότι έχει διακόσιες.
Το δημοψήφισμα
Ο δρόμος προς το δημοψήφισμα δεν ήταν και τόσο εύκολος για τη δικτατορία. Οι εφημερίδες, με τις μικρές ελευθερίες που τους είχε δώσει η εξέλιξη της 1ης Ιουνίου, έπαιρναν το ρίσκο και δημοσίευαν ακόμα και κάποιες δηλώσεις πολιτικών προσώπων.
Το «Όχι» (στα σχέδια του καθεστώτος κι όχι ως «Ναι» στον βασιλιά) είχε υιοθετηθεί από το σύνολο σχεδόν της παλαιάς ΕΡΕ, από τον Γεώργιο Μαύρο που εκτελούσε τα καθήκοντα του επικεφαλής της Ενώσεως Κέντρου στο εσωτερικό της χώρας, αλλά και από τον τελευταίο πρωθυπουργό των «αποστατών», τον Στέφανο Στεφανόπουλο.
Την ίδια ώρα, από το εξωτερικό, ο αρχηγός του Πανελλήνιου Απελευθερωτικού Κινήματος (ΠΑΚ) Ανδρέας Παπανδρέου θα δώσει κατεύθυνση για «λευκό», ενώ ο Κωνσταντίνος Καραμανλής θα κάνει δήλωση υπέρ της αναβολής.
«Ναι», κι αυτό με επιφυλάξεις, θα πει μόνο ο Σπύρος Μαρκεζίνης, ο αρχηγός του μικρού Κόμματος Προοδευτικών, ο οποίος ήταν συνομιλητής του Παπαδόπουλου και στο πλαίσιο της «φιλελευθεροποίησης του καθεστώτος» διαδέχτηκε τον Παπαδόπουλο στην πρωθυπουργία, στις 8 Οκτωβρίου του ιδίου έτους.
Και έφτασε η περίφημη Κυριακή 29 Ιουλίου. Το καθεστώς είχε προνοήσει να μη χαλάσει «τα μπάνια του λαού» και είχε δώσει εντολή να ψηφίσει ο καθείς όπου ευρίσκεται, χωρίς εκλογικές καταστάσεις, με την επίδειξη μόνο της αστυνομικής του ταυτότητας!
Τα αποτελέσματα:
Εγγεγραμμένοι: 5.840.981.
Ψήφισαν: 4.992.032.
Άκυρα – Λευκά : 57.608.
«Ναι»: 3.870.124.
«Όχι»: 1.064.300.
To ποσοστό του «Ναι» ήταν 78,43% και του «Όχι» 21,57%. Πολύ φυσιολογικό θα μπορούσε να το προσμετρήσει κανείς, αν το συγκρίνει με εκείνο που έγινε ελεύθερα 16 μήνες μετά (8 Δεκεμβρίου 1974) και έδωσε 69,18% στο «Ναι» της αβασίλευτης και 30,82% στο «Όχι» της βασιλευομένης δημοκρατίας.
Όμως, στη σύγκριση πάντα των δύο δημοψηφισμάτων θα δούμε ότι κάπου παρενεβλήθη «τρίτο χέρι»: Στη Λακωνία, το Στέμμα, που πήρε 59,5% το 1974, το 1973 είχε λάβει μόλις 13,1%. Στην Αρκαδία 43% το 1974 και μόνο 10,4% το 1973, στη Φλώρινα 39,6% το 1974 και 10,4% το 1973 κ.ο.κ.
Και αρκεί να υπενθυμίσουμε ότι το 1973 ψήφιζαν «Όχι» και οπαδοί της αβασίλευτης…
Δραματικά επακόλουθα
Ο Παπαδόπουλος δεν πτοήθηκε. Το πρωί της Δευτέρας 20 Αυγούστου, σε μια πανηγυρική τελετή στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό της πρωτεύουσας, ορκίστηκε Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Μαζί του και ο Αγγελής αντιπρόεδρος. Είχαν προσκληθεί «εν όψει φιλελευθεροποιήσεως του καθεστώτος» πολλοί παλαιοί πολιτικοί.
Ανταποκρίθηκαν μόνο εννιά, από τους οποίους έξι της ΕΡΕ (Χρήστος Αθανίτης, Κωνσταντίνος Βενέτης, Δημήτριος Θανόπουλος, Κωνσταντίνος Λιδωρίκης, Κωνσταντίνος Σιώζος και Ιωάννης Χατζηδήμος) και από ένας της Ενώσεως Κέντρου (Παύλος Βαρδινογιάννης), των «Αποστατών» (Ιωάννης Τσιριμώκος) και του Μαρκεζίνη (Νικόλαος Στειρόπουλος).
Ο ίδιος ο Μαρκεζίνης, παρότι συνέχισε να συνομιλεί και να διαπραγματεύεται με τον Παπαδόπουλο, δεν πήγε. Από το σπίτι του, στην οδό Λυκαβηττού 5, άκουσε τους 21 κανονιοβολισμούς που έπεσαν «λόγω της ημέρας».
Αλλά είχε την ατυχία να μη μακροημερεύσει ως πρωθυπουργός. Έμεινε μόνο ενάμιση μήνα με τον τίτλο. Μεσολάβησε το Πολυτεχνείο, στις 25 Νοεμβρίου ο Ιωαννίδης ανέτρεψε τον Παπαδόπουλο. Επί των ημερών του νέου δικτάτορα, η Τουρκία εισέβαλε στην Κύπρο, κατόπιν επέστρεψε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής στη χώρα και ανέλαβε την αρχή και με το δημοψήφισμα της 8ης Δεκεμβρίου 1974 έκλεισε οριστικά το Πολιτειακό.
του Λάζαρου Λασκαρίδη
Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Παρασκήνιο που κυκλοφόρησε το Σάββατο 10/6
