Κρίση και Μεσόγειος
Όταν μιλάμε για την κρίση, επηρεασμένοι από την τρέχουσα ειδησεογραφία, έχουμε την τάση να σκεφτόμαστε μόνο στην οικονομική της διάσταση.
Ωστόσο δεν πρέπει να μας διαφεύγουν δύο στοιχεία:
α) ότι η κρίση για όλες τις κοινωνίες δεν είναι παρά ένα μεσοδιάστημα ανάμεσα σε δύο μορφές κοινωνίας, σε μια παλιά που σαρώνεται και σε μια νέα μορφή κοινωνίας που ακόμα δεν έχει αναδυθεί. Ποιας μορφής κοινωνία θα αναδυθεί και βέβαια πως και ποιες κοινωνικές δυνάμεις θα επηρεάσουν τη μορφή της είναι ερώτημα κρίσιμο το οποίο στην περίπτωση της Ελλάδας (κι όχι μόνο) δεν έχει τεθεί ακόμη…
β) ότι η κρίση δημιουργεί δύο διακριτά πεδία Λόγου τα οποία σχετίζονται με το διαφορετικό τρόπο πρόσληψης των φαινομένων της…
1- Ο Λόγος της «σύλληψης» (συν-λήψη) υλοποιείται από την ομάδα ή τις ομάδες εκείνες που αναλαμβάνουν με βάση ένα «ορθολογιστικό» σχεδιασμό να προτείνουν μέτρα και λύσεις υπέρβασης της κρίσης. Πρόκειται δηλαδή για «εξουσιαστικό λόγο» ο οποίος σχεδιάζεται συνυπολογίζοντας και το συμφέρον το οποίο εμπεριέχεται σε ό,τι περικλείει ο όρος «διατήρηση της ισχύος» και παρουσιάζεται ως «γνώση». Συνήθως αυτοί που «συλλαμβάνουν» την κρίση είναι εκείνοι οι οποίοι και ενεργά την προκάλεσαν. Έτσι η «σύλληψη» για την υπέρβαση της κρίσης είναι και μέρος της ίδιας της κρίσης.
2- Ο Λόγος της «αντίληψης» (αντί- λήψη) τίθεται ενάντιος στη «σύλληψη». Βέβαια οι «αντιλήψεις» δεν είναι ούτε ορθολογικά δομημένες, ούτε πειστικά συγκροτημένες, ούτε επέχουν θέση ισοδύναμων αντιπροτάσεων. Είναι μάλλον ένα σύννεφο γνωμών, αντιστάσεων, αρνήσεων και φόβων που συγκλίνουν σε ένα χαρακτηριστικό: το μεμονωμένο άτομο δεν μπορεί να κρίνει ποιες ακριβώς επιλογές πρέπει να κάνει.
Για την υπέρβαση της κρίσης απαιτείται να συγκροτηθεί ανάμεσα στο πεδίο της «σύλληψης» και της «αντίληψης» ένα Υποκείμενο που να μορφοποιήσει το νέφος των ιδεών και από αυτή τη δεξαμενή των «σημασιών», από αυτό τον «μαγματώδη χώρο» που έλεγε ο Καστοριάδης, ενδέχεται να αναδυθεί ο νέος ηγεμονικός Λόγος. Πρόκειται για την ανάδυση του πολιτικού από μια περιοχή που μέχρι σήμερα δεν εξιχνιάστηκε (ο Φουκώ την αποκαλεσε «άσκεπτο», ο Αντόρνο «μη – ταυτόν», ο Λιοτάρ «μη αναπαραστάσιμο) και που τίθεται πλέον στο επίκεντρο.
Ο ευρωπαϊκός Νότος που βρίσκεται στη δίνη της κρίσης οφείλει να παραγάγει τον αναγκαίο ηγεμονικό Λόγο. Και είναι ο μόνος χώρος που μπορεί να παράξει τέτοιου είδους Λόγο διότι τον ευνοούν οι ιστορικές, πολιτισμικές και οικολογικές καταβολές.
Επί αιώνες η μεσόγειος διαμόρφωσε ένα πολιτισμικό πρότυπο διακριτό από το κυρίαρχο δυτικό μοντέλο. Οι ποιητές της Νότιας Ευρώπης ( Leopardi, D’Annunzio, Valéry, Lorca, Σικελιανός, Ελύτης…), ή οι εικαστικοί (Σεζάν, Μπρακ, Ματίς, Κλέε, Πικάσο, Παρθένης) οικοδόμησαν πάνω στη γεωπολιτισμική ιδιαιτερότητα της Μεσογείου την αισθητική και την μυθολογία τους. Ιστορικοί, εθνολόγοι και κοινωνικοί ανθρωπολόγοι σήμερα μελετούν την πολιτισμική ιστορία των λαών της Μεσογείου ως μια σύνθεση γεωγραφίας και ιστορίας, όπου ένα πλήθος από ετερόκλιτα στοιχεία συνυπάρχουν, αναμειγνύονται και ανασυντίθενται σε μια ενότητα πρωτότυπη και εσωτερικά συνεπή. 1
Συγκεκριμένα τα δομικά χαρακτηριστικά του μεσογειακού προτύπου, που το διαφοροποιούν από άλλα πολιτισμικά συστήματα αφορούν :
- τη σχέση “φύση – πολιτισμός” (ενώ ο δυτικός άνθρωπος θεωρεί “πολιτισμό” ό,τι κάνει καλό σ’ αυτόν και “φύση” ό,τι παράγει το κακό, ο μεσογειακός διαμορφώνει ένα σημασιακό σύμπαν που εξισορροπεί και εναρμονίζει τους δύο θετικά σημασμένους πόλους.)2.
- τη σχέση “μυστικισμός – ορθολογισμός” (ενώ ο δυτικός άνθρωπος υπόκειται σε μια λογοκρατική πνευματική κυριαρχία, ο μεσογειακός άνθρωπος υπερβαίνει την αντίθεση και συνθέτει σε ενότητα τον ορθολογισμό με το μυστικισμό. Δεν διαθέτει μεταφυσικό παράδεισο. Η θεότητα βρίσκεται μέσα στη φύση, και η φύση συνενώνει μέσα της το μυστήριο και το θαύμα”).
- τη σχέση “άτομο –κοινωνία” (ο μεσογειακή παράδοση εξισορροπεί τις ατομικές με τις κοινωνικές αξίες, το ατομικό με το συλλογικό συμφέρον π.χ. στο μύθο ο ατομικός ήρωας είναι ο πρόμαχο της κοινότητας και της φύσης).
- τη σχέση “χώρος – χρόνος” (ο μεσογειακός άνθρωπος διαμορφώνει μιαν ενιαία αντίληψη του χωρο-χρόνου γιατί συγχωνεύει σε ενότητα τον ιστορικό χρόνο με το γεωγραφικό χώρο3. Πάνω στην αντίληψη αυτή αποκτούν σημασία οι έννοιες του “αυτοφυούς” και του “αυτοαναπτυσσόμενου”. 4
Έχοντας λοιπόν μια τέτοιου είδους πολιτιστική σκευή ο μεσογειακός κόσμος μπορεί να δώσει απάντηση στην κρίση διαμορφώνοντας ηγεμονικό λόγο απέναντι στην υπεροχή του δυτικού μοντέλου που φαίνεται ότι εξαντλεί τα όριά του. Ο ηγεμονικός αυτός λόγος θα βασιστεί στην αρχή της ισορροπίας ανθρώπου – κόσμου σε αντίθεση με το δυτικό πολιτισμικό πρότυπο που θέλει τον άνθρωπο στην υπηρεσία του ορθολογικού συστήματος.
Τώρα λοιπόν και ενόσω διαρκεί η κρίση μπορούμε να θέσουμε στο Νότο καίρια ανθρωπολογικά και πολιτικά ζητήματα που αφορούν την κοινωνία μετά την κρίση.
Ας μιλήσουμε λοιπόν για μια επιλεκτική οικονομική μεγέθυνση η οποία θα συνοδεύεται από μια επιλεκτική«αποανάπτυξη»5 (δίνοντας “μεσογειακό” περιεχόμενο στη συνάρτηση “φύση – πολιτισμός” ), ας μιλήσουμε για επαναπροσδιορισμό της έννοιας της «προόδου», ας μιλήσουμε για επαναπροσδιορισμό του «τρόπου ζωής» (την κατανάλωση, την παραγωγή, την οικο-νομία με βάση τις έννοιες της “αυτάρκειας”, του “αυτοφυούς”) , ας μιλήσουμε για τον κοινοτισμό, την τοπικότητα, την αυτοδιοίκηση, και βεβαίως την οικουμενικότητα.
Με λίγα λόγια ας θέσουμε το πρόβλημα του νέου ηγεμονικού λόγου, όχι για να προσφέρουμε ένα κυρίαρχο αφήγημα ή μια νέα θεολογική «πραγματικότητα» αλλά για να επινοήσουμε πράξεις δικαίου στο πεδίο της πολιτικής (δηλαδή θεσμούς) και να δώσουμε έκφραση στον “πόθο” για τη μορφή της κοινωνίας που θέλουμε μετά την κρίση.
Θωμάς Ψύρρας
βουλευτής Λάρισας της ΔΗΜΑΡ
Παραπομπές:
1Fernand Braudel, La Méditerranée. L’espace et l’histoire, Paris, Éditions Flammarion / Champs: histoire, 1985: 10-11. Πρβλ. Jean Carpentier – François Lebrun, Ιστορία της Μεσογείου, μτφρ. Δ.Κωστελένος, Αθήνα, Πατάκης, 2009: 404-14.
2 Βλ. Ε.Γ.Καψωμένος, 1979 και 1980: 227-232. Επίσης E.G. Kapsomenos, «La relation entre nature et culture comme critère typologique des systèmes culturels», 1997. – Πρβλ. Ε.Γ.Καψωμένος, 1996 (γ΄έκδ. 2008): 213-19.
3 Revaultd’ Allonnes, Olivier. 2005. Μουσικές: Παραλλαγές πάνω στην εβραϊκή σκέψη, μτφρ. Βάσια Καρκαγιάννη-Καραμπελιά, Παν. Τσούμας, Αθήνα, Γαβριηλίδης: 13-19
4 Βλ. Ε.Γ.Καψωμένος, Ισπανική και ελληνική κουλτούρα. Αναζητώντας το μεσογειακό πολιτισμικό πρότυπο. 4-5-2012
5 Βλ. S. Latouche, 2003. Décoloniser l’imaginaire: La Pensée créative contre l’économie de l’absurde, Parangon, Lyon. και S. Latouche, 2010. Editorial: Degrowth. Journal of Cleaner Production, 18, 519-522 και Degrowth Declaration Barcelona, 2010, Second International Conference on Economic Degrowth for Ecological Sustainability and Social Equity, March 26–29, 2010, Barcelona.





