Του Δημήτρη Κωνσταντάρα
«Γίνεται χαμός στο Μαξίμου», «Το Μαξίμου έβγαλε ανακοίνωση», «Οι πρώην πρωθυπουργοί επειγόντως στο Μαξίμου», «Το Μαξίμου ‘‘βράζει’’», «Αποφασιστική αντίδραση από το Μαξίμου»… Αυτό το «Μαξίμου» δεν είναι πια μια λέξη. Είναι ένας πολιτικός, δημοσιογραφικός, αλλά και κοινωνικός θεσμός που «βράζει», ανακοινώνει, διαφωνεί και προσκαλεί. Είναι κάτι ζωντανό, που αντιδρά και διαμορφώνει καταστάσεις.
Μα, ένα κτήριο μπορεί να… διαφωνεί; Όχι, βέβαια, οποιοδήποτε κτήριο. Το εν λόγω κτήριο είναι ταυτόσημο με την εξουσία εδώ και 33 χρόνια. Είναι η έδρα του πρωθυπουργού, ταυτόχρονα «κρυφός πόθος του τελευταίου πολιτευτή», αλλά και της… Σοφίας Βουρανζέρη. Ποια είναι η Χαλκιδέα κα Βουρανζέρη; Ήταν η σύζυγος του Γεωργίου Ζωιτάκη, γιου χωροφύλακα, κάποτε ισχυρού άνδρα επί δικτατορίας (διετέλεσε και αντιβασιλεύς). Επονομάστηκε «Παγώνα», επειδή –όπως λέγεται– είχε πάρει «ψηλά τον αμανέ» και περπατούσε σαν… παγώνι, όταν με τον «αντιβασιλέα» σύζυγό της, την περίοδο της Χούντας των Συνταγματαρχών, εγκαταστάθηκαν στο Μαξίμου, κουβαλώντας και τα «συμπράγκαλά» της.
Ο Ζωιτάκης είχε παντρευτεί τη «χωριατοπούλα» Σοφία, η οποία –λέγεται– δυσανασχετούσε με την τόσο κεντρική τοποθεσία του Μεγάρου, ενώ είχε «κουφάνει» τους πάντες όταν… εισέβαλε στο γραφείο του «αντιβασιλέα» και του είπε: «Βρε Γιώργη, τι τα θέλαμε τα μέγαρα; Δεν επιτρέπεται ούτε κοτέτσι να φτιάξεις».
Το Μέγαρο Μαξίμου είναι ένα πανέμορφο κτήριο που απαλλοτριώθηκε και θεμελιώθηκε την εποχή των Βαλκανικών Πολέμων, ενώ αρκετά… μυστηριώδης είναι ο τρόπος με τον οποίο πέρασε στην ιδιοκτησία του εφοπλιστή Μιχαληνού (ήταν τμήμα του Βασιλικού Κήπου). Xτιζόταν επί 12 χρόνια και ολοκληρώθηκε το 1924. Το Μέγαρο Μαξίμου δεν ήταν τίποτε άλλο από την ιδιόκτητη κατοικία του Δημητρίου Μαξίμου (1873-1955). Ο Μάξιμος ήταν για πολλά χρόνια διοικητής της Εθνικής Τράπεζας και μετέπειτα πολιτικός με το Λαϊκό Κόμμα. Διετέλεσε υπουργός Εξωτερικών (1933-1935), γερουσιαστής και εξωκοινοβουλευτικός πρωθυπουργός (1947), όταν ηγήθηκε κυβέρνησης συνεργασίας. Στην πραγματικότητα, το σπίτι ξεκίνησε να χτίζεται το 1912 από τον εφοπλιστή Αλέξανδρο Μιχαληνό και τη σύζυγό του, Ειρήνη Μανούση. Το 1916 ο Μιχαληνός πέθανε αφήνοντας το σπίτι ημιτελές, ενώ η χήρα του παντρεύτηκε τον Δημήτριο Μάξιμο. Για λίγα χρόνια, το ημιτελές σπίτι άλλαξε ιδιοκτήτη, αφού η Μανούση το πούλησε στον εφοπλιστή Λ. Εμπειρίκο (πατέρας του ποιητή), γιατί, μάλλον, είχε προβλήματα με τα κληρονομικά. Η αγοροπωλησία ήταν, μάλλον, εικονική, αφού η χήρα Μανούση και, πλέον, Μαξίμου, το αγόρασε ξανά (μετά από πέντε χρόνια) από τον Εμπειρίκο. Από τις αρχές του ’20 το ζεύγος Μαξίμου κατοικούσε στην πανέμορφη οικία του. Στη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής είχε επιταχθεί ως κατοικία του Γερμανού ναυάρχου του στόλου του Αιγαίου, ενώ μετά την απελευθέρωση χρησίμευσε ως κατοικία του Αμερικανού πρεσβευτή. Το 1952 το ελληνικό Δημόσιο ήλθε σε συνεννόηση με τον Μάξιμο, προκειμένου να αγοράσει το οίκημα. Συστάθηκε επιτροπή του Πολυτεχνείου για να αποτιμήσει την αξία του οικήματος (11 δισ. δρχ.) και, τελικά, ο Μάξιμος δέχθηκε να πληρωθεί μόνο το ήμισυ της αξίας (5,75 δισ. δρχ.). Ο πρώην πρωθυπουργός είχε δεχθεί όχι μόνο να το παραχωρήσει με τα μισά χρήματα της αξίας του, αλλά δώρισε και την επίπλωση μαζί με τους πίνακες. Τότε, η κυβέρνηση, για να τιμήσει την προσφορά του, ανακοίνωσε ότι το κτήριο θα διατηρήσει το αρχικό του όνομα, δηλαδή Μέγαρο Μαξίμου.
Έγινε πρωθυπουργική έδρα το 1982, με πρωτοβουλία του Μένιου Κουτσόγιωργα και ο πρώτος πρωθυπουργός που εγκαταστάθηκε εκεί ήταν ο Ανδρέας Παπανδρέου, αφήνοντας το γραφείο του στο κτήριο της Βουλής. Μέχρι να μεταφερθεί εκεί το γραφείο του Ανδρέα Παπανδρέου, οι Ζωιτάκηδες είχαν… προσθέσει έναν όροφο που χρησίμευε ως κρεβατοκάμαρα του ζεύγους. Μέχρι σήμερα δεν είναι εξακριβωμένο ποιος αρχιτέκτονας σχεδίασε το κτήριο. Σύμφωνα με τον Κώστα Μπίρη και τον Κυδωνιάτη, είναι ο Αναστάσιος Χέλμης, ενώ σύμφωνα με τον Καμπάνη ο Αναστάσιος Μεταξάς. Δεν αποκλείεται, πάντως, να έχουν ασχοληθεί και οι δύο με τη σχεδίαση του κτηρίου, αφού οι κατασκευές πραγματοποιήθηκαν σε δύο φάσεις, η μία στις αρχές της δεκαετίας του 1910 και η άλλη κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1920. Όμως, υπάρχει θέμα πολεοδομικής και ιδιοκτησιακής νομιμότητας. Εκτός από τον αρκετά «δυσδιάκριτο» τρόπο που το κομμάτι του Βασιλικού Κήπου πέρασε στην ιδιοκτησία Μιχαληνού, όταν εκείνος πέθανε, η χήρα του Ειρήνη, παντρεύτηκε τον οικονομολόγο – τραπεζίτη Δημήτριο Μάξιμο, πούλησε το ημιτελές «μέγαρο» και το 1921 το αγόρασε ξανά από την οικογένεια Εμπειρίκου. Ο Μάξιμος το ολοκλήρωσε και η οικογένεια εγκαταστάθηκε εκεί.
Η μελέτη της μίας και μοναδικής φωτογραφίας του 1880 του Γάλλου Πασκάλ Σεμπά προσφέρει αξιοσημείωτες πληροφορίες με τεράστιο ενδιαφέρον. Στη θέση όπου βρίσκεται το σημερινό Μέγαρο Μαξίμου υπήρχε το Αμαλίειο Ορφανοτροφείο –το οίκημα στη μέση της φωτογραφίας–, που ίδρυσε η Βασίλισσα Αμαλία για τα ορφανά της χολέρας, επιδημία που έφεραν Γάλλοι στρατιώτες στον αποκλεισμό της Αθήνας, στον Κριμαϊκό Πόλεμο. Το Αμαλίειο ιδρύθηκε το 1854 «κοντά στην πλατεία Ρηγίλλης», αλλά σήμερα στεγάζεται σε πευκόφυτη έκταση ανάμεσα στο Μαρούσι και στην Κηφισιά, περιθάλποντας και μορφώνοντας 200 ορφανά κορίτσια. Εκεί, στον «έρημο τόπο» που δείχνει η φωτογραφία του Σεμπά, έχει «ταιριάξει» μια λεζάντα που λέει: «Τρία σπίτια στο βουνό, ένα μέγαρο στους πρόποδες και μια τοξωτή γέφυρα. Τι είναι;» Πάντως, ο κάθετος φαρδύς δρόμος στα δεξιά είναι η Ηρώδου Αττικού, δίπλα στον τότε Βασιλικό Κήπο και ονομαζόταν Παλαιού Σταδίου, γιατί κατέληγε στο χωμάτινο κοίλο του σταδίου, πολύ πριν από την οικοδόμηση του Παναθηναϊκού Σταδίου. Όσο για την «τοξωτή γέφυρα», κάλυπτε τον Ιλισσό και την περνούσαν οι διαβάτες, Αθηναίοι κυρίως, για να πάνε από το Κέντρο στα… προάστια, στην περιοχή του λόφου Αρδηττού, πριν πευκοφυτευτεί και πριν αρχίσουν να κάνουν πικ νικ στην εξοχή, με ανεμπόδιστη θέα προς το Α΄ Νεκροταφείο.
Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση Γάλλων πολεοδόμων και γεωλόγων, σε συνεργασία με το πανεπιστήμιο του Στρασβούργου: «Ο Ιλισσός μπορεί να έγινε το χιλιοτραγουδισμένο ποτάμι της Αθήνας που εξαφανίστηκε κάτω από την άσφαλτο, με τους μηχανικούς να χρησιμοποιούν τον όρο ‘«εγκιβωτισμός’», αλλά αυτό δεν δικαιολογεί στο ελάχιστο το χωροταξικό έγκλημα».
