Η αποκάλυψη και εν συνεχεία η πώληση, σε έναν πλούσιο συλλέκτη, μιας επιτύμβιας στήλης του 4ου αιώνα π.Χ. από τον διεθνή οίκο δημοπρασιών Christies στο Λονδίνο, η οποία είχε κλαπεί από το αρχαίο νεκροταφείο της Χαλκίδας, έχει σημάνει συναγερμό στο υπουργείο Πολιτισμού, στην ΕΛ.ΑΣ. και στην Interpol, που επί χρόνια αναζητούν τις χαμένες ελληνικές αρχαιότητες από τα μουσεία μέχρι τους αρχαιολογικούς χώρους της Βεργίνας και της Αμφίπολης.
Η παράνομη συναλλαγή ολοκληρώθηκε πριν από λίγο καιρό, παρά τις ενστάσεις που διατυπωθήκαν από τους Έλληνες αρχαιολόγους, που ζητούσαν την επιστροφή της στήλης στη χώρα μας και τη σύλληψη εκείνων που επί χρόνια έκρυβαν το ανυπολόγιστης αξίας αρχαίο εύρημα.
Η στήλη –που είναι γνωστή ως «Δωρία Ποσειδωνίου»– πουλήθηκε 128.000 ευρώ και τώρα βρίσκεται σε ιδιωτική συλλογή στη Γαλλία.
Ο οίκος δημοπρασιών υποστήριξε ότι η δημοπρασία έγινε με κάθε νομιμότητα και σύμφωνα με τον βρετανικό νόμο, καθώς το αντικείμενο ανήκε σε ιδιωτική γαλλική συλλογή, χωρίς όμως να αποκαλύπτει πώς βρέθηκε εκεί…
Κύκλοι του υπουργείου Πολιτισμού αποκάλυψαν ότι η υπόθεση δεν έχει κλείσει και οι προσπάθειες συνεχίζονται για την παράδοση της στήλης, όπως έγινε το 2012, με τον επαναπατρισμό του βυζαντινού μαρμάρινου ελκυστήρα από τον ναό της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα στην κοινότητα Νομιτσί της μεσσηνιακής Μάνης, ο οποίος είχε πωληθεί σε δημοπρασία από τον ίδιο οίκο.
Τότε, η Ελλάδα ένωσε τις δυνάμεις της με άλλες 15 χώρες, όπως η Αίγυπτος, η Ιταλία και η Γαλλία, στην προσπάθεια να εντοπιστούν οι εθνικοί μας θησαυροί.
Αναρίθμητες διαρρήξεις
Σε συνάντηση ειδικών στο Κάιρο, συμφωνήθηκε ένα κοινό μέτωπο ανταλλαγής πληροφοριών και συντονισμένο ανθρωποκυνηγητό των αρχαιοκάπηλων που δρουν διεθνώς.
Αποκαλύφθηκε ακόμα ότι τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει διαρρήξεις σε… 42 μουσεία, σε πολλούς αρχαιολογικούς χώρους και σε αναρίθμητους αρχαίους τάφους και νεκροταφεία.
Μόνο από την Αμφίπολη έχουν χαθεί εκατοντάδες αρχαία νομίσματα, που εκλάπησαν κατά τις ανασκαφές και τώρα πωλούνται… ελευθέρα στο διαδίκτυο.
Ενδεικτικό είναι ότι στην ιστοσελίδα πολυεθνικής εταιρείας πωλούνται, ακόμα και σήμερα, νομίσματα της αρχαίας Αμφίπολης. Το φθηνότερο είχε τιμή εκκίνησης το 1,25 ευρώ, ενώ το ακριβότερο, που εντοπίστηκε, ήταν ένα χρυσό νόμισμα με την κεφαλή του Φιλίππου ΙΙ του 340 π.Χ., το κόστος πώλησης του οποίου έφτανε τα 4.934,71 ευρώ. Βέβαια, σε τέτοιες –εμπορικές– σελίδες τα νομίσματα δεν είναι σπάνια, γι’ αυτό και οι τιμές τους κυμαίνονται σε σχετικά χαμηλά επίπεδα. Τα σπάνια αντικείμενα συνήθως διακινούνται από οίκους δημοπρασιών.
Η πώληση των αρχαίων ευρημάτων και, στην προκειμένη περίπτωση, νομισμάτων με προέλευση την Αμφίπολη στο εξωτερικό δεν θεωρείται παράνομη, αρκεί ο πωλητής να προσκομίσει πιστοποιητικό κτήσης του συγκεκριμένου αντικειμένου. «Συνήθως, τα πιστοποιητικά αυτά είναι πλαστά και κατασκευάζονται για να χαθούν τα ίχνη των αντικειμένων, που προέρχονται συνήθως από παράνομες ανασκαφές και, στη συνέχεια, από παράνομες εξαγωγές από τη χώρα μας», τόνιζαν ειδικοί.
Οι αρχαιολόγοι που έχουν αναλάβει το έργο της ανεύρεσης των ελληνικών θησαυρών έχουν χωρίσει τα νεότερα χρόνια σε δύο «μαύρες περιόδους»: εκείνη της Κατοχής και τη δεκαετία του 1990, όταν και διαπράχθηκαν οι περισσότερες κλοπές, με αποκορύφωμα εκείνη της Βεργίνας.
Το 1990 ήταν σίγουρα μία κακή χρονιά, αφού, εκτός από την κλοπή στην Κόρινθο, «φτερά» έκαναν και οκτώ αρχαία ευρήματα από το Αρχαιολογικό Μουσείο Πυθαγορείου Σάμου, τα οποία έκτοτε αγνοούνται. Επίσης αγνοείται μία κεφαλή αγάλματος Πανός, καθώς και επιγραφές που εκλάπησαν από το Αρχαιολογικό Μουσείο Αμφιαράειου στον Ωρωπό.
Το 1991 είχαμε κλοπή στην Κρήτη, όπου αφαιρέθηκαν από την Αρχαιολογική Συλλογή της Γόρτυνας ένα άγαλμα του Απόλλωνος Λυκείου και εννέα αντικείμενα χρονολογούμενα στη Ρωμαϊκή εποχή. Τον ίδιο χρόνο εκλάπη και ένα ανάγλυφο από το Μουσείο Κορίνθου.
Τον επόμενο χρόνο, ωστόσο, καταγράφηκαν έξι κλοπές: Κατ’ αρχάς, από το Αρχαιολογικό Μουσείο της Αίγινας, στην Κολώνα, με λεία 90 αντικείμενα. Επίσης, από τον ναό της Αλέας Αθηνάς στην Τεγέα εκλάπη ένα κεφαλάκι του Τήλεφου, το οποίο ήταν έργο του μεγάλου γλύπτη της αρχαιότητας Σκόπα, ενώ από το Αρχαιολογικό Μουσείο της Τεγέας έκαναν «φτερά» 18 αντικείμενα.
Το Αρχαιολογικό Μουσείο Πάρου την ίδια χρονιά –1992– έγινε φτωχότερο κατά 18 μαρμάρινα κυκλαδικά ειδώλια. Από το Αρχαιολογικό Μουσείο Ακροπόλεως –το παλαιό στον ιερό βράχο– έκανε «φτερά» μία χάλκινη κεφαλή, ενώ από το Αρχαιολογικό Μουσείο Σχηματαρίου αφαιρέθηκαν διάφορες αρχαιότητες.
Μία κεφαλή Κόρης, εξάλλου, εκλάπη το 1993 από το Μουσείο Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλοπούλου, ενώ το ίδιο συνέβη και στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, απ’ όπου εξαφανίστηκε η κεφαλή μίας Σφίγγας. Δύο χρόνια αργότερα, το 1995, οι κλέφτες «χτύπησαν» το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, από όπου αφαίρεσαν μία κεφαλή Απόλλωνα της Ρωμαϊκής εποχής. Στον Ραμνούντα του Ωρωπού καταγράφεται η επόμενη κλοπή, το 1997, με την αφαίρεση μίας επιτύμβιας στήλης και ενός επιτύμβιου γυναικείου αγάλματος.
«Ξάφρισαν» τη Βεργίνα
Το 2001, τον Αύγουστο κατά πάσα πιθανότητα, κλοπή έγινε και στη Βεργίνα. Συγκεκριμένα, από τον τάφο της Ευρυδίκης, μητέρας του Φιλίππου Β΄, τον οποίο είχε φέρει στο φως ο Μανόλης Ανδρόνικος, εκλάπησαν τρία μαρμάρινα αγαλματίδια γυναικείων μορφών, τρεις μικρές Σφίγγες και δύο μαρμάρινοι ρόδακες. Την ίδια χρονιά, αφαιρέθηκε μία επιτύμβια στήλη από τον αρχαιολογικό χώρο της Νικόπολης.
Το 2009 «εξαφανίστηκε» από την Αρχαία Ολυμπία ένα κιονόκρανο παλαιοχριστιανικής βασιλικής, ενώ τον Φεβρουάριο του 2012 είχαμε τη γνωστή, ένοπλη ληστεία, όπου «χάθηκαν» 77 αρχαιότητες από το Μουσείο Ιστορίας Ολυμπιακών Αγώνων.
Λίγο νωρίτερα έχει σημειωθεί ακόμα μία κλοπή, αυτήν τη φορά στην Εθνική Πινακοθήκη, από την οποία αφαιρέθηκε το μοναδικό έργο Πικάσο που διαθέτει, καθώς και ένας Μοντριάν και ένα έργο σε χαρτί του Γκουλιέλμο Κάτσια (Μονκάλβο). Ήταν η πρώτη υπόθεση, που έγινε γνωστή παγκοσμίως και αυτή στην οποία στρέφονται όλες οι προσπάθειες για την αποκάλυψη των ενόχων και, φυσικά, για τον εντοπισμό των έργων.
Το πλιάτσικο των ναζί
Σε ό,τι άφορα την Κατοχή, εκεί έγινε το μεγάλο «πλιάτσικο».
Υπολογίζεται ότι οι ναζί κατέστρεψαν ή έκλεψαν και πήραν μαζί τους περισσότερες από 8.500 ελληνικές αρχαιότητες.
Από αυτές, ελάχιστες έχουν επιστραφεί κατά τις δεκαετίες του ’60 και του ’90, ενώ οι περισσότερες βρίσκονται σε ιδιωτικές συλλογές ή στις γλυπτοθήκες και στα μουσεία της Γερμανίας.
Σήμερα, μερικοί σημαντικότατοι αρχαιολογικοί χώροι, όπως αυτοί της Βάρης, της Δημητριάδος ή του Παλαιοκάστρου Κρήτης, δεν σώζονται, καθώς πραγματοποιήθηκαν χιλιάδες αυθαίρετες ανασκαφές, που προκάλεσαν την καταστροφή και την κλοπή αρχαιολογικών θησαυρών. Ό,τι βρήκαν στις ανασκαφές αυτές οι κατακτητές το πήραν μαζί τους, ενώ είναι άγνωστο σε εμάς τι βρέθηκε και τι κλάπηκε. Τέτοιου είδους εκτεταμένες καταστροφές έγιναν από Γερμανούς και Ιταλούς. Συγκεκριμένα, οι Γερμανοί έκλεψαν αρχαιότητες από 42 μουσεία, αρχαιολογικούς χώρους και αρχαιολογικές συλλογές – αγάλματα, ανάγλυφα, νομίσματα, χρυσούς στεφάνους και ιερά σκεύη. Οι Ιταλοί έκλεψαν αρχαιότητες από 33 μουσεία, ενώ οι Βούλγαροι από εννιά μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους. Παράλληλα, λεηλατήθηκαν, καταστράφηκαν και υπέστησαν ζημιές πολλές βυζαντινές αρχαιότητες και, κυρίως, εκκλησίες. Εκτιμάται ότι καταστράφηκαν περί τα 15 μοναστήρια, μεταξύ των οποίων κάποια ιστορικής σημασίας, όπως της Αγίας Λαύρας και του Μεγάλου Σπηλαίου, καθώς και 300 εκκλησίες με έργα μεγάλης πολιτιστικής αξίας.
Το υπουργείο Πολιτισμού έχει ακόμη «ανοιχτούς φακέλους» για πολλές καταστροφές και αναζητά τους ενόχους και τους αρχαιοκάπηλους σε συγκεκριμένες υποθέσεις όπως:
Βεργίνα
Χωρίς καμία άδεια, ο Γερμανός αρχαιολόγος Έξνερ έκανε ανασκαφές κοντά σε εκείνες του καθηγητή Ρωμαίου, μεταξύ Παλατίσας και Βεργίνας. Βρέθηκαν τέσσερις έως έξι τάφοι. Τα ευρήματα δεν παραδόθηκαν στις ελληνικές αρχές, αλλά στη γερμανική στρατιωτική διοίκηση. Αγνόησαν, δε, τις υποδείξεις των Ελλήνων αρχαιολόγων, που συνιστούσαν να μη γίνουν ανασκαφές στην περιοχή.
Αίγινα
Τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 1941, ο Γερμανός αρχαιολόγος Βάλτερ γέμισε τέσσερα κιβώτια με αρχαία ευρήματα από την Αίγινα και τα έβγαλε στο εξωτερικό. Το τι ακριβώς εκλάπη δεν έχει γίνει γνωστό. Ο ίδιος αρχαιολόγος, επί πολλά έτη πριν από τον πόλεμο, πραγματοποιούσε ανασκαφές στον αρχαιολογικό χώρο του νησιού.
Σούνιο
Οι Γερμανοί, κατά την αποχώρησή τους, έκαναν ανατινάξεις κοντά στον ναό του Ποσειδώνα, με αποτέλεσμα να κομματιαστεί ένα περιστύλιο της ανατολικής πλευράς.
Κορωπί
Διέλυσαν την αρχαιολογική συλλογή, που ήταν συγκεντρωμένη στο προαύλιο του σχολείου της περιοχής. Πολλά αρχαία αντικείμενα τα χρησιμοποίησαν για να στολίσουν τη λέσχη τους, άλλα τα έκλεψαν και άλλα τα κατέστρεψαν.
Μυκήνες
Το καλοκαίρι του 1941, Γερμανοί στρατιώτες πήραν δύο πλάκες από τον κυκλικό περίβολο των τάφων. Τον Αύγουστο του 1943, πέντε Γερμανοί στρατιώτες μπήκαν στον Θησαυρό του Ατρέως. Με κοπίδια και σφυριά κατέστρεψαν τάφους για να αφαιρέσουν πέντε χάλκινους ήλιους, ενώ πυροβόλησαν με περίστροφα τα λιοντάρια στην Πύλη των Λεόντων.
Ελευσίνα
Γερμανοί στρατιώτες διέρρηξαν το μουσείο και αφαίρεσαν αγγεία και διάφορα ειδώλια, ανέτρεψαν κολόνες και κατέστρεψαν διάφορα αρχαία. Ό,τι μπορούσαν το έπαιρναν ως «ενθύμιο». Με τις αρχαιότητες «προστάτευαν» το υδραγωγείο, το οποίο είχαν μετατρέψει σε καταφύγιο.
Κνωσός
Ο στρατηγός Ρίνγκελ έκλεψε από το Μουσείο της Κνωσού έντεκα πήλινα μινωικά αγγεία, μια χάλκινη υδρία και ένα λίθινο αγγείο. Για πολλές μέρες, επίσης, μετέφεραν αντικείμενα από το μουσείο στο σπίτι όπου έμενε. Στη συνέχεια, τα έστελνε στη Γερμανία. Επιπλέον, Γερμανοί στρατιώτες έκλεψαν ειδώλια των θεοτήτων του υστερομινωικού ΙΙΙ ιερού του ανακτόρου της Κνωσού, ενώ ο βασιλικός τάφος των Ισοπάτων καταστράφηκε ολοκληρωτικά στο τέλος του 1941 και τα υλικά από αυτόν χρησιμοποιήθηκαν ως παραπήγματα επάκτιων πυροβολείων.
Χαλκίδα
Κατά την περίοδο 1941-1942, οι Γερμανοί αρχαιολόγοι Λάουφερ και Χάρντερ πραγματοποιούσαν ανασκαφές. Τα ευρήματα μεταφέρθηκαν στο Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο στην Αθήνα ή αλλού. Μέχρι σήμερα αγνοείται η τύχη τους.
Εδώ και μισό αιώνα ρημάζουν την Αμφίπολη
Σύμφωνα με έγκυρες πληροφορίες από ανώτατη πηγή της ΕΛ.ΑΣ., ο αρχαιολογικός χώρος της Αμφιπόλης έχει λεηλατηθεί τα τελευταία χρόνια περισσότερες από… 60 φορές. Αρχαιολόγοι και αστυνομικοί το γνώριζαν, αλλά για να αποφευχθεί ο παγκόσμιος θόρυβος, που θα ήταν εθνικά επιζήμιος, το απέκρυψαν.
Ακόμα και τώρα, παραμένει άγνωστος ο αριθμός των αρχαίων που έκλεψαν οι αρχαιοκάπηλοι, όπως και οι συλλογές που έχουν καταλήξει. Οι έρευνες της Interpol, που συνεχίζονται μέχρι σήμερα, δεν κατάφεραν να εντοπίσουν τη «διαδρομή» των αρχαίων και πού αυτά κατέληξαν.
Όπως προκύπτει από απόρρητα στοιχεία της ΕΛ.ΑΣ., αλλά και από σειρά άλλων πληροφοριών, στον αρχαιολογικό χώρο της Αμφίπολης και γύρω από τον τύμβο Καστά δρούσε ίσως το πιο οργανωμένο κύκλωμα αρχαιοκαπήλων στη Βόρεια Ελλάδα, με πρωταγωνιστή έναν γεωργό, που απεβίωσε προ μερικών ετών.
Η «αρχαιοκαπηλική» δραστηριότητα στην Αμφίπολη φέρεται να ξεκίνησε στις 6 Φεβρουαρίου 1958, όταν συνελήφθησαν από τη Χωροφυλακή δύο κάτοικοι της περιοχής, οι Ι.Χ. και ο Ε.Κ., για σύληση αρχαίου τάφου. Ακολούθησαν σειρά περιστατικών που κάτοικοι των γύρω περιοχών έβρισκαν –ακόμη και σε απλές γεωργικές εργασίες– και κρατούσαν για τους εαυτούς τους ή εμπορεύονταν σπάνια αρχαία νομίσματα και αγαλματίδια.
Τον Αύγουστο του 1979, η Γενική Ασφάλεια Θεσσαλονίκης εξάρθρωσε τετραμελή σπείρα αρχαιοκαπήλων με έδρα την Αμφίπολη και συμμετέχοντες από τη Θεσσαλονίκη, οι οποίοι μετέφεραν έναν αμφορέα με το αυτοκίνητό τους.
Το ίδιο χρονικό διάστημα υπήρξαν πληροφορίες ότι «κυκλώματα» συνεργάζονταν με τον περιώνυμο Γερμανό αρχαιοκάπηλο Στέφαν Γκέριγκε, που έδρασε στη χώρα μας την περίοδο 1975-1997. Ο Γκέριγκε είχε καταγωγή από την Ινδονησία και ζούσε στο Μόναχο. Ήταν αρχαιολόγος, συγγραφέας και λαθρέμπορος έργων πολιτιστικής κληρονομιάς που συνεργαζόταν με λαθρανασκαφείς – τοποτηρητές σε όλη την Ελλάδα, ενώ στόχευε και μουσεία, μοναστήρια κ.λπ. Τουλάχιστον 20 Έλληνες είχαν κατηγορηθεί ως συνεργοί του Γκέριγκε, ενώ το δίκτυό του –μέσω του οποίου εντόπιζε αρχαία αντικείμενα και τα προωθούσε στο εξωτερικό– υπολογίζεται ότι αριθμούσε πολύ περισσότερα άτομα. Μετά τον θάνατο του Γκέριγκε, το 1997, οι πρώην κατά τόπους συνεργάτες του ανέπτυξαν αυτόνομη αρχαιοκαπηλική δραστηριότητα.
* Ρεπορτάζ από την εφημερίδα ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ που κυκλοφόρησε το Σάββατο 5 Δεκεμβρίου
