Της Μαρίνας Πρωτονοταρίου
Η καρδιά της Νάξου χτυπάει στ’ Απεράθου. To πετρόχτιστο, μαρμάρινο χωριό που μοιάζει με φρούριο, κρυμμένο στο κέντρο του νησιού, διατηρεί αλώβητη την ομορφιά του από το πέρασμα του χρόνου, κρατάει ζωντανή την ιστορία της Νάξου και μένει αξέχαστο σε κάθε επισκέπτη, λόγω της μοναδικής του ατμόσφαιρας. Τα στενά και δαιδαλώδη καλντερίμια, οι καμάρες, τα παραδοσιακά σπίτια, οι μαρμάρινες πλάκες στους δρόμους αποτελούν την απεραθίτικη αρχιτεκτονική, το αποτέλεσμα της «υποταγής» του ενετικού στοιχείου στη λαϊκή κυκλαδίτικη τέχνη.
Ανέγγιχτο από τον χρόνο, το χωριό μοιάζει ολόκληρο με ένα κάστρο, με δαιδαλώδη στενά δρομάκια, ατέλειωτες σκάλες και σπίτια χτισμένα το ένα πάνω στο άλλο.
Στο χωριό με την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική, που παντρεύει τις κυκλαδίτικες καμάρες με τα ενετικά κάστρα, την αγριάδα του βουνού με τον αέρα της θάλασσας, οι πύργοι ξαφνιάζουν ευχάριστα τον επισκέπτη μεταφέροντάς τον σε μια άλλη εποχή. Εδώ ο χρόνος σταματά, αφού η αγάπη των Απεραθιτών για τον τόπο τους τους κάνει να μην αλλάζουν τίποτα στην όψη των σπιτιών τους, με αποτέλεσμα το χωριό να κερδίζει το παιχνίδι με τον χρόνο.
Ο Πύργος Ζευγώλη
Στην Απείρανθο, που αναφέρεται ως αξιοσημείωτο χωριό το 1413 από τον περιηγητή Μπουεντελμόντι, βρίσκεται ανακαινισμένος και επισκέψιμος ένας από τους ομορφότερους πύργους του νησιού, ο Πύργος Ζευγώλη. Ο Πύργος του Ζευγώλη, ο Πύργος του Μπαρδάνη, το Υρόκαστρο και το φράγκικο σπίτι της Πλάτσας της κεντρικής πλατείας της Απειράνθου είναι τα ενετικά στοιχεία που μαρτυρούν την ιστορία του τόπου.
Αυτοκίνητα δεν κυκλοφορούν στο χωριό, αφού η είσοδός του μοιάζει με την είσοδο σε ένα πέτρινο κάστρο. Τα βήματα στις μαρμάρινα πλάκες από την είσοδο του χωριού οδηγούν στον επιβλητικό Πύργο Ζευγώλη, που υψώνεται πάνω από έναν λουλουδιασμένο βράχο. Στις ρίζες του βράχου είναι χωμένο το εκκλησάκι του Αγίου Αντώνη, το πρώην καθολικό εκκλησάκι του πύργου.
Η είσοδος του πύργου δεν φαίνεται, όμως τα μαρμάρινα σκαλοπάτια που ξεκινούν ανηφορικά από τον δρόμο οδηγούν στην πόρτα του. Οι πολεμίστρες και οι επάλξεις, καθώς και οι μαρμάρινες ανάγλυφες παραστάσεις στις προσόψεις τους, μας μεταφέρουν νοερά σε μια άλλη εποχή.
Ο Δημήτρης Ζευγώλης, ιδιοκτήτης του πύργου, μας ξεναγεί στην ιστορία του, που είναι στενά συνδεδεμένη με την ιστορία της χώρας. «Ο πύργος εκτιμάται ότι είναι κτίσμα του 17ου αιώνα αλλά μπορεί και παλαιότερο, και δημιουργήθηκε από την ενετική οικογένεια των Κάστρη. Στο υπέρθυρο της κύριας εισόδου διακρίνεται το οικόσημό τους με το λιοντάρι. Στη συνέχεια, ιδιοκτήτες ήταν οι Σομαρίππα, ενώ η επιγραφή του 1677 με τα αρχικά Μ.Γ.Ζ δείχνει ότι πέρασε στην οικογένεια Ζευγώλη. «Ο πύργος ήταν εγκαταλελειμμένος και ερειπωμένος για πολλά χρόνια και αναπαλαιώθηκε τη δεκαετία του 1970 από τον πατέρα μου. Ο πρώτος Ελληνας ιδιοκτήτης του πύργου, ο Ματθαίος Ζευγώλης, ήταν μέλος της πρώτης Εθνοσυνέλευσης , ενώ μέλη της οικογένειας Ζευγώλη ήταν δήμαρχοι στον Δήμο Απειρανθίας μέχρι το 1914».
Οπως λέει ο κ. Δημήτρης Ζευγώλης, ο προπάππος του είχε φιλοξενήσει στον πύργο τον βασιλιά Οθωνα και την Αμαλία. «Ηταν η εποχή που κάποιος βοσκός, ενοχλημένος επειδή ο Οθωνας κατά την επίσκεψή του στο μιτάτο του (το σπίτι του βοσκού) πήρε χωρίς να ρωτήσει το κεράτινο κουτάλι που του άρεσε, έκλεψε τη… σέλα του Οθωνα».
Η έκταση του πύργου αρχικά ήταν πολύ μεγαλύτερη από τη σημερινή. Σταδιακά, όμως, κάποια τμήματα πουλήθηκαν ή δόθηκαν σε συγγενείς. «Ανιψιός του προπάππου μου ήταν ο Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης, ο πρώην πρωθυπουργός, τον οποίο μάλιστα βοήθησε στα πρώτα του βήματα στην πολιτική».
Δύση και Ανατολή αλλά και η ιστορία της Ελλάδας ξεδιπλώνεται εδώ, σε αυτό το μοναδικό χωριό, σ’ αυτόν τον μοναδικό πύργο που φανερώνει την ιστορία του στους επισκέπτες που τον αντικρίζουν βαδίζοντας ανέμελα στην Απείρανθο, στην καρδιά της Νάξου, στην καρδιά του Αιγαίου.
Ο αρχιτέκτονας Μανώλης Πολυκράτης, που έχει ασχοληθεί με την απεραθίτικη αρχιτεκτονική, στη διάλεξή του «Παραδοσιακός Οικισμός Απεράθου» αναφέρει: «Ο οικισμός εικάζεται ότι δημιουργείται στην τωρινή του θέση περίπου τον 15ο αιώνα. Το πιο πιθανό είναι να χτίστηκε γύρω από τους ενετικούς πύργους Ζευγώλη, Μπαρδάνη και Υρόκαστρο, που βρίσκονται σε κοντινή απόσταση από τον κεντρικό άξονα του χωριού, ο οποίος στη συνέχεια, με τη μορφή μονοπατιού, οδηγεί μέσα από τη βόρεια κοιλάδα του οικισμού στα ορυχεία της σμύριδας και στη συνέχεια στον θαλάσσιο όρμο της Μουτσούνας».
«Ο κεντρικός μαρμαροστρωμένος δρόμος του χωριού δημιουργήθηκε για να οδηγεί στον Πύργο Ζευγώλη», αναφέρει ο κ. Πολυκράτης.
«Ο πρώτος οικισμός πιστεύεται ότι προϋπήρχε σε άλλη, διαφορετική από τη σημερινή θέση, στη θέση «Δήμος», όπου έχουν βρεθεί αρκετά ευρήματα, λείψανα κάστρου (κάστρο Καλλονής), χριστιανικοί τάφοι και άλλα, και το πιθανότερο είναι να καταστράφηκε σε κάποια πειρατική επιδρομή, και ακολούθως δημιουργήθηκε στην τωρινή του θέση, περίπου τον 15ο αιώνα».
«Συμπορευόμενοι» στην Απείρανθο με τον Μανώλη Γλέζο
Ζωντανός μύθος του χωριού, ο Μανώλης Γλέζος συμπορεύεται πάντα με τους περαστικούς στα πέτρινα σοκάκια. Καθισμένος στην όμορφη ταβέρνα κάτω από τον Πλάτανο και τον Πύργο του Ζευγώλη, δέχεται την αγάπη του κόσμου και πάντα μιλά για το χωριό και τον επιβλητικό Πύργο του Ζευγώλη. «Το ενδιαφέρον στην αρχιτεκτονική του Πύργου του Ζευγώλη είναι ότι εδώ η κυκλαδική αρχιτεκτονική επηρέασε τα ενετικά στοιχεία και έχουμε έναν πύργο ανοιχτό, εξωστρεφή, με εξώστες και παράθυρα, και όχι εσωστρεφή και κλειστό, όπως είναι ο άλλος πύργος του χωριού, ο Πύργος Μπαρδάνη». Λάτρης του χωριού, ο Μανώλης Γλέζος εξηγεί πώς η αρχιτεκτονική του χωριού αντικατοπτρίζει την κοινωνία και την ψυχή των ανθρώπων του.
«Τα χαρακτηριστικά της απεραθίτικης αρχιτεκτονικής είναι οι σέτζοι, τα μεγάλα πεζούλια έξω από κάθε σπίτι όπου κάθονται οι γειτόνισσες, και οι μαρμάρινες ρύμες, οι πλακόστρωτοι δρόμοι, που, αν και είναι πέτρινοι, είναι στρωμένοι με μαρμάρινες πλάκες. Η μαρμαρόστρωση ενώνει τα σπίτια, είναι στοιχείο συνοχής, σύμπλευσης και συμπόρευσης. Τα σπίτια του χωριού είναι ενωμένα όπως και οι καρδιές των ανθρώπων. Και μπορεί να είναι εγωιστές ή ατομιστές, αλλά στη δύσκολη στιγμή, στον πόνο, στο πένθος είναι ενωμένοι. Το χωριό ζει σαν σύνολο, σαν μια οικογένεια. Η μητέρα μου, όταν χάσαμε τον αδελφό μου, δεν ήθελε να έρθει στο χωριό, ένιωθε υπόλογη, υπεύθυνη για τον χαμό του και δεν μπορούσε να αντικρίσει τους συγχωριανούς της. Τόσο ισχυρή ήταν αυτή η ενότητα».
«Η έννοια της ομάδας ήταν πάντα ισχυρή στο χωριό. Την εποχή που το κράτος ανέλαβε την εμπορία της σμύριδας, του μεγάλης αξίας –για την εποχή– μεταλλεύματος, δεν αναγνώριζε τις ομάδες οι οποίες τότε από κοινού δούλευαν στα ορυχεία. Η αμοιβή ήταν για τον καθένα ως άτομο. Ομως ήταν τόσο ισχυρή η δύναμη της ομάδας, που εκείνοι επέστρεφαν την αμοιβή στην ομάδα και πληρώνονταν μετά από την ομάδα, με βάση τους κανόνες της για τη δουλειά τους».
«Κανείς δεν θέλει να αποφασίζουν οι άλλοι γι’ αυτόν, όλοι θέλουμε να συμμετέχουμε στις αποφάσεις που μας αφορούν. Και αυτό είναι το στοίχημα σήμερα, αυτό πρέπει να πετύχουμε, τη συμμετοχή, τη συναπόφαση, τη σύμπλευση».
Λίγη ιστορία
Η Νάξος είναι το μοναδικό ελληνικό νησί στο οποίο υπάρχει τόσος μεγάλος αριθμός πύργων. Οι πιο πολλοί πύργοι του νησιού έχουν χαρακτηριστεί ως ενετικοί ή φράγκικοι και οι περισσότεροι έχουν κατασκευαστεί στην περίοδο της Τουρκοκρατίας από Ενετούς φεουδάρχες, μετά την εποχή του δουκάτου του Αιγαίου (1207-1566). Ενετικά κάστρα, επιγραφές, διαδέχτηκαν τη βυζαντινή εποχή και τον κυκλαδικό πολιτισμό, δίνοντας την ευκαιρία στον επισκέπτη για ένα ταξίδι στην ιστορία και τον χρόνο μέσα από τα απομεινάρια της και μαζί με στοιχεία από την Ανατολή δημιούργησαν ένα μοναδικό αμάλγαμα στη γλώσσα, την αρχιτεκτονική και τον πολιτισμό.
Μετά το τέλος της τέταρτης σταυροφορίας, ένας Βενετός ευγενής, ο Μάρκος Σανούδος, κατέκτησε το 1207 τη Νάξο καθώς και τα περισσότερα νησιά των Κυκλάδων και έλαβε τον τίτλο του άρχοντα του Δουκάτου της Νάξου.
Με την κατάληψη της Νάξου ξεκινά μια νέα εποχή για το νησί, καθώς μετατράπηκε σε πανίσχυρο δουκάτο, στο οποίο εντάχθηκαν όλα τα νησιά των Κυκλάδων.
Στον λόφο, που αποτελεί τη φυσική ακρόπολη της πόλης, ο Σανούδος έχτισε το επιβλητικό Κάστρο της Χώρας με τους πολλούς πύργους, χρησιμοποιώντας τα ερείπια της αρχαίας πόλης.
Η ενετική κυριαρχία διήρκεσε ως το 1537, οπότε το νησί κατέλαβε ο Μπαρμπαρόσα και η Νάξος πέρασε στην κυριαρχία των Τούρκων, οι οποίοι διατήρησαν τη φεουδαρχία.
Σε αυτά τα 330 χρόνια οι Ενετοί φεουδάρχες διατήρησαν τη δύναμή τους και ζούσαν στους ενετικούς πύργους που είχαν χτίσει σε όλο το νησί της Νάξου.
Από τους πύργους, άλλοι ήταν τμήματα της οχύρωσης των κάστρων με αμυντικό χαρακτήρα, άλλοι ήταν πύργοι-οικίες, παραθεριστικά θέρετρα των αρχόντων, με βοηθητικά κτίσματα γύρω τους (αποθήκες, φούρνους, σταύλους, πατητήρια) και άλλοι πυργομονάστηρα, που αποτελούσαν ορθόδοξα μοναστήρια με μορφή πύργου, για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των πειρατικών επιδρομών.
Η Απείρανθος των προσώπων
Το χωριό του αγωνιστή της Εθνικής Αντίστασης και σήμερα ευρωβουλευτή Μανώλη Γλέζου είναι η γενέτειρα του άλλοτε πρωθυπουργού Πέτρου Πρωτοπαπαδάκη, πατέρα του, μετέπειτα επίσης πολιτικού, Αριστείδη Πρωτοπαπαδάκη, και του Μίκη Πρωτοπαπαδάκη. Επίσης είναι πατρίδα του καθηγητή Πανεπιστημίου της Νεότερης Ιστορίας, Βασίλη Σφυρόερα, και του αδελφού του λογοτέχνη, Νίκου Σφυρόερα, του αγωνιστή κατά της δικτατορίας 1967-1974, στρατηγού ε.α Μιχάλη Βαρδάνη, του ζωγράφου και γλύπτη Γιώργου Πολυκράτη, των Νίκου, Φλώριου και Αντώνη Κατσουρού, του ερευνητή αντιστασιακού και παιδαγωγού Γεωργίου Δ. Ζευγώλη, του αγωνιστή της Εθνικής Αντίστασης Γιάννη Κατεινά, της ποιήτριας Διαλεχτής Ζευγώλη-Γλέζου και του συζύγου της, λογοτέχνη Πέτρου Γλέζου, του επιστήμονα και αντιστασιακού Μιχάλη Μπαρδάνη, εμπνευστής και βασικός δημιουργός του Αρχαιολογικού Μουσείου, ανωτάτων δικαστικών, όπως του Μιχ. Δ. Δέτση, και άλλων σημαντικών προσωπικοτήτων των γραμμάτων και των επιστημών.
