Του ΠΑΝΟΥ Θ. ΤΖΙΦΑ
Στα όρια της ολοκληρωτικής κατάρρευσης βρίσκεται η «παραδοσιακή» ελληνική οικογένεια –όπως τουλάχιστον τη γνωρίζαμε τις προηγούμενες δεκαετίες– τα τελευταία τέσσερα χρόνια, λόγω της οικονομικής κρίσης και του μνημονίου. Σύμφωνα με πανελλήνια έρευνα, η οποία επαναλαμβάνεται κάθε τέσσερα χρόνια, σε δείγμα 4.000 –περίπου– έφηβων μαθητών της χώρας, η «παραδοσιακή» μορφή της οικογένειας βρίσκεται σε σταδιακή, αλλά ραγδαία… αποσύνθεση, με κύρια χαρακτηριστικά την αύξηση των διαζυγίων, των μονογονεϊκών οικογενειών, τους καβγάδες μέσα στο σπίτι, λόγω της ανεργίας, αλλά και τη μείωση των θρησκευτικών γάμων. Το εν λόγω πρόγραμμα του ΠΟΥ να σημειωθεί ότι πραγματοποιείται σε περισσότερες από 40 χώρες, παρέχοντας πολύτιμες πληροφορίες για τον τρόπο ζωής των εφήβων και τους κινδύνους που απειλούν την υγεία τους.
Υπεύθυνο για την Ελλάδα (από το 1998) είναι το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής (Ε.Π.Ι.Ψ.Υ.), ενώ στην έρευνα του 2014 συμμετείχε πανελλήνιο αντιπροσωπευτικό δείγμα 4.141 μαθητών εφηβικής ηλικίας (ΣΤ΄ Δημοτικού, Β΄ Γυμνασίου και Α΄ Λυκείου) από 245 σχολικές μονάδες.
Οικονομικοί οι λόγοι
Όπως απορρέει από την έρευνα, ένας στους δύο εφήβους αναφέρει πως θεωρεί ότι η οικονομική κατάσταση της οικογένειάς του δεν είναι –καθόλου– καλή (ποσοστό 48,2%) σε αναντιστοιχία με το 2010, όπου το ποσοστό των παιδιών που είχαν απαντήσει ότι μεγαλώνουν σε οικογένεια με καλή οικονομική κατάσταση άγγιζε το 64,7% (!).
Επιπλέον, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι το 2014 καταγράφεται ραγδαία αύξηση του ποσοστού των εφήβων (όλων των ηλικιών), που απαντούν ότι βρίσκονται σε «οικογένεια με όχι και τόσο» ή «καθόλου καλή οικονομική κατάσταση». Με το 27% των εφήβων να επισημαίνει ότι λόγω της κρίσης δημιουργήθηκαν καβγάδες και εντάσεις στην οικογένειά τους, πολλοί εκ των οποίων κατέληξαν σε διαζύγιο!
Τα ποσοστά είναι συντριπτικά για την ταχύτητα των δυσάρεστων αυτών εξελίξεων, στο εσωτερικό των ελληνικών οικογενειών και επιβεβαιώνονται και από ανάλογα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Υπηρεσίας (ΕΛΣΤΑΤ), που αναλύθηκαν από τον Τομέα Επιδημιολογίας και Βιοστατιστικής της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Υγείας (ΕΣΔΥ).
Απογοητευτικά στοιχεία
– Σε οικογένεια με γονείς χωρίς δουλειά μεγαλώνει το 14,6% των εφήβων. Ωστόσο, το 2014 το ποσοστό των εφήβων που ανέφεραν ότι οι γονείς τους είναι άνεργοι και ψάχνουν για δουλειά ήταν διπλάσιο (!) συγκριτικά με το 2010 (6,8%) και πενταπλάσιο συγκριτικά με το 2002 (3,2%).
– Σημαντικό ποσοστό βιώνει έντονα την οικονομική κρίση, όπως αυτή εκφράζεται μέσα από την αδυναμία της οικογένειάς τους να κάνει διακοπές και ταξίδια, με ποσοστό 27% να δηλώνει ότι η οικογένειά τους δεν πηγαίνει πια διακοπές.
– Το 8,2% των ερωτηθέντων εφήβων δήλωσε ότι αναγκάστηκαν να μετακομίσουν σε μικρότερο σπίτι.
– Το 5,4% των εφήβων εξέφρασε την αδυναμία της οικογένειάς τους για αγορά τροφίμων.
– Ένας στους δέκα εφήβους ζει μόνο με τον πατέρα του ή τη μητέρα του. Η μεγάλη πλειονότητα ζει και με τους δύο βιολογικούς γονείς, ωστόσο, ποσοστό 11,8% αναφέρει ότι ζει σε μονογονεϊκού τύπου οικογένεια. Μάλιστα, από το 1998 έως το 2014 έχει διπλασιαστεί το ποσοστό των εφήβων, που αναφέρουν ότι ζουν σε μονογονεϊκή οικογένεια (από 5,5% σε 11,8%).
– Το 25% των εφήβων έχει τουλάχιστον έναν γονιό αλλοδαπής εθνικότητας, ενώ ποσοστό 12,1% αναφέρει ότι και οι δύο γονείς είναι αλλοδαπής εθνικότητας.
– Από την ηλικία των 11 στην ηλικία των 15 ετών μειώνεται σημαντικά το ποσοστό των εφήβων που νιώθουν υποστήριξη από την οικογένειά τους.
Σε άγνοια ο πατέρας
Παράλληλα, στους εφήβους έγινε ερώτηση σχετικά με τον βαθμό στον οποίο οι γονείς γνωρίζουν για δραστηριότητές τους, όπως το πού βρίσκονται μετά το σχολείο, πού πηγαίνουν τα βράδια, ποιοι είναι οι φίλοι τους, πώς και πού ξοδεύουν τα χρήματά τους, καθώς και τι κάνουν στον ελεύθερό τους χρόνο. Σύμφωνα με τις απαντήσεις που έδωσαν, ο πατέρας βρίσκεται μέσα σε πλήρη άγνοια! Για δύο στους πέντε εφήβους ο πατέρας δεν γνωρίζει ποιοι είναι οι φίλοι τους (43%), τι κάνουν στον ελεύθερο χρόνο τους (39,4%) ή πού ξοδεύουν τα χρήματά τους (39,7%).
Συμπέρασμα έρευνας
«Δεδομένου ότι η εφηβεία αποτελεί μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο στη ζωή του ανθρώπου, το οικογενειακό περιβάλλον και ιδιαίτερα οι σχέσεις εφήβου – γονιού πρέπει να αποτελέσουν πεδίο εστίασης στην ανάπτυξη πολιτικών και παρεμβάσεων ιδιαίτερα σε περιόδους οικονομικής ύφεσης, όπως αυτή που διανύει η χώρα. Κατά συνέπεια, παρεμβάσεις προαγωγής της σωματικής και ψυχοκοινωνικής υγείας που αναπτύσσονται στην κοινότητα και στο σχολικό περιβάλλον, επιβάλλεται να λαμβάνουν υπόψη παράγοντες που σχετίζονται με την αυξημένη ευαλωτότητα των οικογενειών λόγω οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών», αναφέρεται στα συμπεράσματα της έρευνας.
Μαζί λόγω ανέχειας
Δραματικά είναι και τα στοιχεία άλλης μιας μελέτης σχετικά με την ελληνική οικογένεια και τα νέα ζευγάρια, που έρχεται να επιβεβαιώσει τα όσα είπαν οι 4.100 έφηβοι στη μεγάλη έρευνα του ΕΠΙΨΥ. Η μελέτη που πραγματοποιήθηκε από την ερευνήτρια Έφη Σίμου, του Τομέα Επιδημιολογίας και Βιοστατιστικής της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Υγείας (ΕΣΔΥ), με βάση την ανάλυση στοιχείων της ΕΛΣΤΑΤ και του ΑΕΠ από το 1995 έως και το 2011, δείχνει ξεκάθαρα ότι τα τελευταία τέσσερα χρόνια της κρίσης υπάρχει εμφανέστατη πτώση των διαζυγίων. Κάτι που θα ήταν ενθαρρυντικό, αν οι οικογένειες περνούσαν καλά κάτω από την ίδια στέγη. Ωστόσο, αυτό που αποκαλύπτεται είναι ότι αυτό συμβαίνει αναγκαστικά, καθώς δεν υπάρχουν χρήματα ούτε για το απαιτούμενο διαζύγιο! Έτσι, τα ζευγάρια μένουν κάτω από την ίδια στέγη χωρίς το βασικό συστατικό… της ευτυχίας. Ξένοι, δηλαδή, μέσα στο ίδιο σπίτι.
Κάθετη μείωση γάμων
Επίσης, στα χρόνια του μνημονίου, μειώνονται δραματικά οι θρησκευτικοί γάμοι, ενώ αυξάνονται οι πολιτικοί και γεννιούνται πολλά παιδιά εκτός γάμου. Ως αποτέλεσμα της ύφεσης, οι Έλληνες γυρίζουν, πλέον, την πλάτη στους θρησκευτικούς γάμους που θεωρούν «ακριβή υπόθεση» και προτιμούν να περάσουν την πόρτα του Δημαρχείου με διαδικασίες-εξπρές και χωρίς πολλά έξοδα. Η έρευνα καταγράφει αύξηση στους πολιτικούς γάμους τα χρόνια της κρίσης και δραματική μείωση των θρησκευτικών γάμων.
Όπως διαφαίνεται μέσα από την έρευνα της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Υγείας «ΑΕΠ και δείκτες γαμηλιότητας», η τυπολογία των γάμων φαίνεται να έχει επηρεαστεί και από την οικονομική κρίση. Οι γάμοι ανά κάτοικο φαίνεται ότι είχαν μείνει σταθεροί για παραπάνω από μία δεκαετία, δηλαδή πέντε γάμοι ανά 1.000 κατοίκους, περίπου 50.000 έως 60.000 γάμοι τον χρόνο. Παρ’ όλα αυτά, οι θρησκευτικοί γάμοι άρχισαν να μειώνονται από 3,39% (43.601) που ήταν το 2005 στο 2,63% (28.472) το 2011. Η τάση αυτή συνοδεύτηκε από αύξηση του ποσοστού των πολιτικών γάμων από 1,57% (17.442) το 2005 σε 2,46% (26.627) το 2011.
Δηλαδή, οι πολιτικοί γάμοι έφτασαν σχεδόν στο ίδιο ποσοστό με τους θρησκευτικούς γάμους. Η ερευνήτρια περιγράφει: «Θα μπορούσε να πει κανείς ότι, πλέον, οι Έλληνες δεν παντρεύονται λόγω του γεγονότος ότι ένας θρησκευτικός γάμος κοστίζει πολύ περισσότερο σε σχέση με έναν πολιτικό ή γιατί το πρότυπο της οικογένειας έχει αλλάξει και στην Ελλάδα λόγω ευρύτερων κοινωνικών μετασχηματισμών. Σε κάθε περίπτωση, η επιλογή είναι προσωπική υπόθεση που υπαγορεύεται από προσωπικούς, κοινωνικούς, οικονομικούς και ευρύτερους πολιτισμικούς παράγοντες».
Παιδιά εκτός γάμου
Το μνημόνιο, όμως, φαίνεται ότι δημιούργησε και το φαινόμενο των γεννήσεων παιδιών από ζευγάρια που δεν παντρεύονται καν. Από την έρευνα προκύπτει ότι υπάρχει αυξητική τάση στις γεννήσεις εκτός γάμου. Από 0,49% (5.485) το 2005 έφτασαν στο 0,73% (7849) το 2011. Αύξηση που και πάλι συνδέεται με την πτώση του ΑΕΠ, σύμφωνα με την εν λόγω έρευνα.
Σύμφωνα με την έρευνα και τα όσα δήλωσε η κα Σίμου: «Το κλασικό πρότυπο της πυρηνικής οικογένειας άρχισε να διασπάται και από τη ραγδαία ανάπτυξη των διαζυγίων που, όπως φαίνεται στο διάγραμμα, “ΑΕΠ και δείκτης διαζυγίων, 1995-2011”, κατά τη διάρκεια των ετών 1995-2005, το ποσοστό των διαζυγίων αυξήθηκε από 1,03% (10.995) στο 1,21% (13.494) ανά 1.000 κατοίκους. Φαίνεται, όμως, ότι την τελευταία τετραετία της κρίσης οι Έλληνες σταμάτησαν να παίρνουν τόσο εύκολα διαζύγιο και να το ξανασκέφτονται, αφού ο αριθμός των διαζυγίων άρχισε να μειώνεται στο 1,17% (13.275 διαζύγια το χρόνο) το έτος 2010».
