Του Δημήτρη Σταυρόπουλου
Η κατάρρευση ενός από τα πιο γνωστά γεφύρια της Ελλάδας ανέδειξε –με τον χειρότερο τρόπο– τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν πολλοί αρχαιολογικοί και πολιτιστικοί «θησαυροί» της χώρας.
Μνημεία, αγάλματα και αρχαιότητες, που αποτελούν τις αποδείξεις της ταυτότητάς μας ως λαού και της ιστορίας του έθνους –όπως το ορμητήριο του Κολοκοτρώνη και το σπίτι του Μακρυγιάννη– έχουν εγκαταλειφθεί στη φθορά του χρόνου λόγω έλλειψης πόρων, κρατικής αδιαφορίας και ανυπαρξίας προγραμματισμού για τη διάσωσή τους.
Οι Ηπειρώτες –και όχι μόνο– είδαν με θλίψη να καταστρέφεται το γεφύρι της Πλάκας, σήμα κατατεθέν της περιοχής και καμάρι τους. Η ιστορική γέφυρα είχε ορατά σημάδια αλλοίωσης και διάβρωσης. Η πρόσφατη μεγάλη κακοκαιρία τής έδωσε το τελειωτικό χτύπημα.
Επρόκειτο για το μεγαλύτερο μονότοξο γεφύρι στα Βαλκάνια, το οποίο χτίστηκε από τον πρωτομάστορα Κωνσταντίνο Μπέκα το 1866.
Εκεί λειτουργούσε το τελωνείο της ελεύθερης Ελλάδας με τη σκλαβωμένη Ήπειρο και εκεί έγινε, στις 29 Φεβρουαρίου 1944, η συμφωνία της Πλάκας-Μυρόφυλλου ανάμεσα στον ΕΔΕΣ, τον ΕΛΑΣ, την ΕΚΚΑ και τους εκπροσώπους του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής και της Ελληνικής Στρατιωτικής Διοίκησης, του Αμερικανού ταγματάρχη Ουάινς και του Βρετανού συνταγματάρχη Γουντχάους.
Η θέση στην οποία κατασκευάστηκε είναι ιδιαίτερα δύσκολη για το χτίσιμο γεφυριού και αυτό φαίνεται από τις δύο αποτυχημένες προσπάθειες που προηγήθηκαν για χτίσιμό του, το 1860 και το 1863. Τελικά, αφού άντεξε περισσότερο από ενάμιση αιώνα, η φύση το νίκησε το έτος 2015…
Μετά την καταστροφή και τη δημοσίευση των συγκλονιστικών φωτογραφιών από τα συντρίμμια του, οι κάτοικοι της περιοχής, συγκινημένοι, κινητοποιήθηκαν.
Τελικά, ένας 29χρονος, ο Νίκος Λούλης, γιος του Κώστα Λούλη, ιδιοκτήτη της εταιρείας Μύλοι Λούλη ΑΕ, ανέλαβε με δικά του έξοδα την αναστήλωση του ιστορικού γεφυριού. Η οικογένεια του Νίκου Λούλη είναι έβδομη γενιά μυλωνάδων με καταγωγή από την Αετοράχη Κατσανοχωρίων. Ο 29χρονος, που είναι γνωστός για την προσφορά του στην Ήπειρο –παρά το νεαρό της ηλικίας του–, ήδη επικοινώνησε με τον περιφερειάρχη Ηπείρου, Αλέκο Καχριμάνη, και του γνωστοποίησε την πρόθεση της οικογένειας να αναλάβει τα έξοδα. Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε στον κ. Καχριμάνη, οι πρόγονοί του χρηματοδότησαν κατά το παρελθόν δύο φορές την κατασκευή του γεφυριού και γι’ αυτό, και για τον ίδιο, πέφτει βαρύ το φορτίο της προσφοράς για την αναστήλωσή του.
Στο μεταξύ, οι αρχαιολόγοι και άλλοι ειδικοί επιστήμονες έχουν κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου και για άλλα μνημεία. Το ίδιο και η UNESCO, η οποία έχει καταγράψει τις ελληνικές αρχαιότητες που χρειάζονται άμεση συντήρηση ή υποστύλωση. Πρόκειται για «θησαυρούς» όλων των εποχών, από τα αρχαία χρόνια, την κλασική περίοδο και τη νεότερη. Μεταξύ των άλλων, στον κατάλογο «άμεσης δράσης» για συντήρηση περιλαμβάνονται τα εξής μνημεία.
Η τοξωτή γέφυρα της Πύλης Τρικάλων
Μετά την κατάρρευση του γεφυριού στα Τζουμέρκα από την κακοκαιρία, οι τοπικές αρχές των Τρικάλων βρίσκονται σε επιφυλακή για την τοξωτή γέφυρα Πύλης, που κινδυνεύει να πέσει. Τα ορμητικά νερά του Πορταϊκού ποταμού θέτουν σε κίνδυνο ακόμα ένα ιστορικό γεφύρι της χώρας. Η τοξωτή γέφυρα Πύλης, μνημείο σπάνιας ιστορικής σημασίας (χτίστηκε από τον ίδιο τον Άγιο Βησσαρίωνα το 1517, όταν εκείνος ήταν Επίσκοπος της περιοχής), δοκιμάζεται το τελευταίο διάστημα λόγω των έντονων βροχοπτώσεων, που έχουν φουσκώσει τον Πορταϊκό σε επίπεδα που οι ντόπιοι δεν θυμούνται τα τελευταία πολλά χρόνια.
Το οθωμανικό λουτρό της Φλώρινας
Για περίπου πεντακόσια χρόνια αποτελούσαν αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας των κατοίκων της Φλώρινας. Σήμερα, το οθωμανικό λουτρό, ο μιναρές του τζαμιού της αγοράς και ο κουλές, ο παλιός αμυντικός πύργος, στέκονται μετά βίας στα θεμέλιά τους, σιωπηλοί μάρτυρες της περιόδου της τουρκοκρατίας. Η κατάσταση στην οποία έχουν περιέλθει είναι σοβαρή, καθώς μεγάλα τμήματά τους έχουν καταρρεύσει.
Ο Άγιος Δημήτριος Ψυρρή
Σημαντικές φθορές από τον χρόνο εμφανίζει ένας ναός-κόσμημα στο κέντρο της Αθήνας, ο Ναός του Αγίου Δημητρίου Ψυρρή.
Η 170ετής ιστορία του, αλλά και σειρά άστοχων επεμβάσεων κατά το παρελθόν, έχουν αφήσει τα σημάδια τους στον ναό, ο οποίος σήμερα εμφανίζει ρωγμές στις εσωτερικές του όψεις, φθορές στις τοιχογραφίες, αποκολλήσεις και ρηγματώσεις και στα υπόλοιπα διακοσμητικά του στοιχεία, ενώ ακόμη δεν έχει γίνει αποτύπωση της κατάστασης των εξωτερικών όψεων (πρέπει να καθαιρεθεί πρώτα το οπλισμένο σκυρόδεμα), για να διαπιστωθεί και εκεί το μέγεθος του προβλήματος.
Τα αριστουργήματα της Νάξου
Η Νάξος είναι ένα νησί με σπάνια φυσική και αρχιτεκτονική ομορφιά. Είκοσι δύο παραδοσιακοί οικισμοί, τριάντα πύργοι και πυργομονάστηρα, κάστρα, πάνω από πεντακόσιες βυζαντινές και μεταβυζαντινές εκκλησίες, περισσότερες από εκατό αρχαιολογικές θέσεις. Ωστόσο, η πλειονότητα των μνημείων κινδυνεύει λόγω της έλλειψης διαχείρισης της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, της αδιαφορίας, της εγκατάλειψης, της έλλειψης χρημάτων, των αναπτυξιακών πιέσεων, των κακών επεμβάσεων, των αλλοιώσεων κ.λπ.
Υπάρχουν μνημεία στη Νάξο που κινδυνεύουν ακόμα και με κατάρρευση…
Παλάτι ιησουιτών: Το παλάτι βρίσκεται στα Καλαμίτσια, κοντά στο χωριό Μέλανες. Χτίστηκε στα τέλη του 17ου αιώνα και χρησίμευσε ως τόπος ανάπαυσης και περισυλλογής των ιησουιτών μοναχών. Βρίσκεται σε ένα μαγευτικό φυσικό περιβάλλον. Διατηρείται σε πολύ κακή κατάσταση και πολλά τμήματά του έχουν καταρρεύσει. Δυστυχώς, δεν προβλέπεται άμεσα καμιά ενέργεια στερέωσης και προστασίας του.
Κάστρο τ’ Απαλίρου: Πρόκειται για έναν οχυρωμένο οικισμό στα νότια του Σαγκριού, που χρησιμοποιήθηκε από τον 7ο έως τις αρχές του 13ου αιώνα. Σώζονται τμήματα του τείχους, οι πολυάριθμες καμαροσκεπείς δεξαμενές για την αποθήκευση του νερού και γκρεμισμένοι ναοί. Η ερείπωση είναι πια εκτεταμένη.
Απάνω Κάστρο: Βρίσκεται ανάμεσα στην Ποταμιά και στα χωριά Τσικαλαριό και Χείμαρρο και χτίστηκε τον 14ο αιώνα. Μέσα στο κάστρο και γύρω από αυτό υπάρχουν πολλοί καμαροσκεπείς ναοί, οι περισσότεροι από τους οποίους είναι ερείπια, όπως και τα τείχη και τα υπόλοιπα κτίσματα.
Τα διατηρητέα της Άνω Πόλης
Με κατάρρευση απειλείται ένας μεγάλος αριθμός κτηρίων, διατηρητέων και μη, στην Άνω Πόλη της Θεσσαλονίκης. Μια περιοχή η οποία έμεινε αλώβητη από φυσικές καταστροφές που «χτύπησαν» τη Θεσσαλονίκη, όπως η πυρκαγιά του 1917, φαίνεται ότι κινδυνεύει από τη φρενήρη οικιστική ανάπτυξη και την αδυναμία του κράτους να προστατέψει ή να επιβάλει σε ιδιώτες την προστασία της πολιτιστικής και αρχιτεκτονικής μας κληρονομιάς. Μιας κληρονομιάς που διατηρείται στον μεγάλο αριθμό των παραδοσιακών κτηρίων της Άνω Πόλης, τα οποία, δυστυχώς, εγκαταλείπονται στη φθορά του χρόνου.
Αγρίνιο: Το αρχοντικό Σωχωρίτη
Το αρχοντικό Σωχωρίτη είναι ίσως ό,τι απέμεινε από το παλιό Αγρίνιο. Ένα κτήριο που από τη φύση του θα μπορούσε να στεγάσει τη νεότερη ιστορία της πόλης, αφού οι αναπτυξιακές πολιτικές που ακολουθήθηκαν από τον μεσοπόλεμο και μετά, οι οποίες δυστυχώς συνεχίστηκαν και επί των ημερών μας, κατέστησαν την ιστορία αυτή είδος μουσειακό.
Το 1979 χαρακτηρίστηκε διατηρητέο, ως ιστορικό μνημείο τέχνης, διότι είναι αξιόλογο δείγμα της αστικής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα και τα εσωτερικά διακοσμητικά του στοιχεία αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα της λαϊκής τέχνης της περιόδου αυτής. Το 1988 αγοράστηκε από το υπουργείο Πολιτισμού. Το 2015… είναι έτοιμο να καταρρεύσει!
Κινδυνεύει ο Ναός της Παναγούλας στη Βόνιτσα
Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της Βόνιτσας, τον Ιερό Ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (Παναγούλα), ο οποίος βρίσκεται σε απόσταση έξι χιλιομέτρων από τη Βόνιτσα προς τα ανατολικά (στον Αμαδερό), με ιδιαίτερη πολιτισμική αξία για την περιοχή, και είχε πάθει σοβαρές ζημιές από τους σεισμούς. Παρά τις επεμβάσεις που έγιναν παλιότερα (σιδηροκατασκευές, βελτίωση στατικότητας), δυστυχώς, ο ναός σήμερα είναι έτοιμος να καταρρεύσει.
Η Κοίμηση της Θεοτόκου στο Δίλοφο Κοζάνης
Στην τύχη του και στο έλεος του καιρού έχει αφεθεί ένα σπουδαίο μνημείο για τη δυτική Μακεδονία και τον Νομό Κοζάνης, το οποίο κινδυνεύει να χαθεί αν δεν γίνουν έγκαιρα οι απαιτούμενες επεμβάσεις αποκατάστασής του. Πρόκειται για τον Ιερό Ναό της Κοίμησης της Θεοτόκου στο χωριό Δίλοφο (παλιό Λιμπόχοβο), ο οποίος υπέστη σοβαρότατες ζημιές τον προηγούμενο χειμώνα και, παρότι έχει διατηρηθεί με κονδύλια της ΕΕ (Β΄ ΚΠΣ), οι κάτοικοι και οι τοπικές αρχές φοβούνται πως δεν θα βγάλει άλλον χειμώνα…
Το κάστρο της Καρύταινας
Στα παλιά πεντοχίλιαρα, εκείνα τα μπλε χαρτονομίσματα με τον Θ. Κολοκοτρώνη, στην πίσω όψη τους, υπήρχαν το φράγκικο κάστρο της Καρύταινας και το πέτρινο γεφύρι του Αλφειού. Το κάστρο χτίστηκε περίπου στα μέσα του 13ου αιώνα από τον Γάλλο ηγεμόνα Ούγκο ντε Βριγιέρ και στα χρόνια της φραγκοκρατίας η Καρύταινα γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση, ενώ το κάστρο της θεωρήθηκε ένα από τα σημαντικότερα. Εκεί εγκαταστάθηκε ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης στα χρόνια της επανάστασης του 1821, έχτισε σπίτι και εκκλησία σε αυτό και το χρησιμοποίησε ως ορμητήριό του. Το εξωτερικό μέρος του κάστρου διατηρείται μέχρι σήμερα σε σχετικά καλή κατάσταση, το εσωτερικό του όμως παραμένει ερειπωμένο.
Εκεί έγραψε τα «Απομνημονεύματα»
Με άμεση κατάρρευση κινδυνεύει το σπίτι του στρατηγού Ιωάννη Μακρυγιάννη στο Άργος, παρά το γεγονός ότι έχει κηρυχθεί διατηρητέο από το 1982. Οι δικαστικές διαμάχες και η αδιαφορία της πολιτείας έχουν μετατρέψει τον χώρο σε σωρό ερειπίων, που αποτελεί, πλέον, στέκι τοξικομανών και λημέρι κακόφημων ατόμων. Η στέγη του σπιτιού έχει ήδη καταρρεύσει, πόρτες και παράθυρα δεν υπάρχουν και το κτίσμα είναι αφημένο στη φθορά.
Το σπίτι, όπως αναφέρει σε σημείωμά του ο αρχαιολόγος Στέλιος Λεκάκης, αποτέλεσε κατοικία του στρατηγού Μακρυγιάννη από το 1829 και, εκεί κατά πάσα πιθανότητα, ο αγωνιστής του 1821 και ιστορικός της ελληνικής επανάστασης έγραψε τα γνωστά «Απομνημονεύματά» του, τα οποία θεωρούνται μνημείο της νεότερης ελληνικής πολιτικής σκέψης. Η υπόθεση έχει ήδη απασχολήσει και τη Βουλή τα προηγούμενα χρόνια, αλλά είναι άγνωστο γιατί το διατηρητέο κτίσμα παραμένει εγκαταλελειμμένο και υπό κατάρρευση.
Τέλος, στη λακωνική Μάνη, τουλάχιστον τέσσερις πύργοι με ιστορία που χρονολογείται από την εποχή των Φράγκων έχουν γίνει συντρίμμια, ενώ και άλλοι αντιμετωπίζουν σοβαρό πρόβλημα κατάρρευσης…
Από την έντυπη έκδοση του Παρασκηνίου, που κυκλοφόρησε το Σάββατο 14 Φεβρουαρίου
