Του Θοδωρή Δαφέρμου
Ως αρχαιολογικό εύρημα παγκόσμιας εμβέλειας και τεράστιας εθνικής σημασίας χαρακτηρίζεται ο Τάφος της Αμφίπολης. Οπως όλα δείχνουν, μια «νέα Βεργίνα» αποκαλύπτεται στην Αμφίπολη και η μακεδονική γη είναι σαν να θέλει από μόνη της να δώσει τις απαντήσεις στους Σκοπιανούς για την ελληνική ταυτότητα της Μακεδονίας. «Η ανακάλυψη του τάφου δεν ενισχύει τη θεωρία περί ελληνικότητας της Μακεδονίας, αλλά επιβεβαιώνει τη θεωρία περί ελληνικότητας της Μακεδονίας», τονίζει στο «Π» ο υπουργός Πολιτισμού για το κατά πόσο η ανακάλυψη αυτού του τάφου ενισχύει τις ελληνικές θέσεις απέναντι στους Σκοπιανούς.
Πλέον, όλα τα βλέμματα είναι στραμμένα στην περιοχή των Σερρών και όλοι περιμένουν με αγωνία τη συνέχεια της ανασκαφής, που θα απαντήσει και στο μεγάλο ερώτημα: Σε ποιον ανήκει ο μεγαλοπρεπής Τάφος της Αμφίπολης; Οι πρώτες απαντήσεις κάνουν λόγο για τη Ρωξάνη και τον γιο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, που δολοφονήθηκαν από τον Κάσσανδρο και ενδεχομένως μεταφέρθηκαν και θάφτηκαν εκεί μαζί με την υπόλοιπη οικογένεια, όπως υποστηρίζει στο «Π» ο Ιστορικός Σαράντος Καργάκος.
Οι ανασκαφές που διεξάγονται στον μοναδικό μνημειακό περίβολο του Τύμβου Καστά, στην αρχαία Αμφίπολη, εικάζεται ότι βρίσκονται οπωσδήποτε κοντά στην αποκάλυψη ενός σημαντικού ταφικού μνημείου. «Κάντε λίγες ημέρες υπομονή», σημειώνει ο υπουργός Πολιτισμού και αποκαλύπτει τις προσωπικές ανησυχίες του Αντώνη Σαμαράγια το συγκεκριμένο ζήτημα.
Τα ερωτήματα που γεννιούνται είναι πολλά. Πρόκειται άραγε για έναν μεγάλο βασιλικό τάφο;
Η «αστραπιαία» και ξαφνική επίσκεψη του πρωθυπουργού Αντώνη Σαμαρά στην περιοχή, την Τρίτη το πρωί, «φούντωσε» τα σενάρια και ενίσχυσε τη θέση ότι βρισκόμαστε μπροστά στην ανακάλυψη ενός σπουδαίου βασιλικού τάφου, που παραπέμπει στην οικογένεια του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Αυτό ενισχύεται, επειδή έχει αποκαλυφθεί ένας μοναδικός σε μέγεθος ταφικός περίβολος, που αγγίζει τα 500 μέτρα! Αυτή η πληροφορία είχε ανακοινωθεί τον περασμένο Μάρτιο, στην 27η αρχαιολογική συνάντηση που πραγματοποιήθηκε στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, από την ίδια την προϊσταμένη της ΚΗ΄ Εφορίας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, Κατερίνα Περιστέρη. Σύμφωνα, πάντως, με όσα είχε πει η κα Περιστέρη κατά τη διάρκεια εκείνης της αρχαιολογικής συνάντησης, «την περίοδο που χρονολογείται ο ταφικός περίβολος, μετά τον θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου μέχρι το τέλος του 4ου π.Χ. αιώνα, διαδραματίζονται σπουδαία ιστορικά γεγονότα στην περιοχή της Αμφίπολης. Σημαντικοί στρατηγοί και ναύαρχοι του Μ. Αλεξάνδρου εμπλέκονται με την περιοχή. Εδώ ο Κάσσανδρος εξορίζει και θανατώνει το 311 π.Χ. τη Ρωξάνη, νόμιμη σύζυγο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, και τον γιο τους, Αλέξανδρο Δ΄».
Οσο για τον ταφικό περίβολο που έχει βρεθεί, χρονολογείται κατά την περίοδο 325 π.Χ.-300 π.Χ. και φέρεται να έχει την υπογραφή του φημισμένου αρχιτέκτονα της εποχής εκείνης, Δεινοκράτη, που θεωρείται από τους στενούς φίλους του Μ. Αλεξάνδρου.
Το υλικό που έχει βρεθεί είναι μάρμαρο Θάσου, ενώ έχουν εντοπιστεί ίχνη μεγάλων ειδικών γερανών από ξύλο, σίδηρο και μολύβι, που φαίνεται ότι είχαν συμβάλει στην τοποθέτηση μαρμάρων που προέρχονταν από την Αλυκή Θάσου. Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, ένα μεγάλο μέρος του περιβόλου πρέπει να είχε αποξηλωθεί κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους, κι έτσι αρκετά μαρμάρινα αρχιτεκτονικά μέλη του δεν βρίσκονται στη θέση τους. Οι αρχαιολόγοι, στην προσπάθειά τους να τα εντοπίσουν, οδηγήθηκαν στην περιοχή που βρίσκεται ο Λέων της Αμφίπολης, όπου κάποια από τα χαμένα μέλη του περιβόλου βρέθηκαν είτε διάσπαρτα, είτε εντοιχισμένα στη βάση του Λέοντος. Να σημειωθεί εδώ ότι τόσο η χρονολόγηση του ταφικού περιβόλου όσο και του Λέοντος συμπίπτουν (τελευταίο τέταρτο του 4ου αι. π.Χ.). «Μετά την ανακάλυψη του ταφικού περιβόλου του Τύμβου Καστά, όπως απέδειξε η έρευνά μας, το ταφικό μνημείο του Λέοντος συνδέεται με το ταφικό σήμα του Τύμβου, που στην πραγματικότητα είναι το θεμέλιό του και τοποθετείται στην κορυφή του Τύμβου, βάσει και της γεωμετρίας που μας δίνει ο ταφικός περίβολος», επισήμανε η κα Περιστέρη όταν παρουσίασε τις ανασκαφές. Σύμφωνα, πάντως, με τις πληροφορίες που συγκεντρώνονται μετά δυσκολίας, ο τάφος ενδεχομένως να είναι ασύλητος. Θα χρειαστεί ασφαλώς μεγάλη προσοχή για τη συνέχιση των ερευνών, για να μην κινδυνεύσει το οικοδόμημα κατά την ανασκαφή. Ετσι, δεν είναι γνωστό πότε θα έχουμε περισσότερα ανασκαφικά (και κυρίως ανακοινώσιμα) αποτελέσματα.
«Σημαντικό εύρημα»
Κατά την επίσκεψή του ο πρωθυπουργός, ο οποίος συνοδευόταν από τη σύζυγό του Γεωργία και τον υπουργό Πολιτισμού, αποκάλυψε ότι «είναι βέβαιο ότι βρισκόμαστε μπροστά σε ένα εξαιρετικά σημαντικό εύρημα. Η γη της Μακεδονίας μας εξακολουθεί να μας συγκινεί και να μας εκπλήσσει, αποκαλύπτοντας από τα σπλάχνα της μοναδικούς θησαυρούς που συνθέτουν, υφαίνουν όλοι μαζί αυτό το μοναδικό μωσαϊκό της ελληνικής μας Ιστορίας, για το οποίο όλοι οι Ελληνες είναι πολύ υπερήφανοι».
Οι πρώτες ανασκαφές στην περιοχή χρονολογούνται το 1965, με τον αρχαιολόγο Δημήτρη Λαζαρίδη, ο οποίος για 20 χρόνια (μέχρι τον Μάιο του 1985 που πέθανε) ζούσε καθημερινά στον περιβάλλοντα χώρο των ανασκαφών. Οι ανασκαφές του κ. Λαζαρίδη υπήρξαν οδηγός για τη μετέπειτα προϊσταμένη της ΚΗ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Σερρών, Κατερίνας Περιστέρη, η οποία θα συνεχίσει τις έρευνες. Οι αρχαιολόγοι θα… ξαναπιάσουν δουλειά στην περιοχή μετά από 24 χρόνια, τον Ιούλιο του 2009. Μάλιστα ο Αντώνης Σαμαράς είχε επισκεφθεί τότε την περιοχή ως υπουργός Πολιτισμού και είχε ενημερωθεί διεξοδικά από την Κατερίνα Περιστέρη. Για περίπου δύο χρόνια οι έρευνες θα σταματήσουν. Ομως, τον Ιούλιο του 2012 και με πρωθυπουργό πλέον τον κ. Σαμαρά, οι έρευνες θα ξαναρχίσουν, με την κα Περιστέρη να αποφασίζει να ψάξει χαμηλότερα για να βρει τα όρια αυτού του τύμβου. Ετσι έφτασε στον περίβολο.
Μοναδικός σε διαστάσεις και σε επιμέλεια, χωρίς αντίστοιχό του στη Μακεδονία και τα Βαλκάνια, ο τύμβος της Αμφίπολης φτάνει σε ύψος τα 23 μέτρα, με 158,40 μ. διάμετρο και περίβολο ύψους 3 μέτρων, αποτελούμενο από μαρμάρινες βάσεις, ορθοστάτες, ανωδομή και επιστέψεις.
Οπως είναι σε θέση να γνωρίζει το «Π», ο πρωθυπουργός μεσολάβησε πολλές φορές, προκειμένου να λυθούν εκατοντάδες μικρά και μεγάλα ζητήματα και να μπορέσει η Κατερίνα Περιστέρη με την ομάδα της να συνεχίζουν το έργο τους.
Οι επίσημες ανακοινώσεις, σύμφωνα με κύκλους του υπουργείου Πολιτισμού, χρονολογούνται ότι θα γίνουν εντός δύο εβδομάδων. Πλέον τα στοιχεία που έχουν στα χέρια τους οι αρχαιολόγοι καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για τους τάφους της πρώτης γυναίκας του Μεγάλου Αλεξάνδρου και του γιου του Αλέξανδρου Δ΄.
Ο υπουργός Πολιτισμού Κώστας Τασούλας μιλώντας στο «Π» σχολίασε τη σημασία της αρχαιολογικής αυτής ανακάλυψης για τη χώρα μας λέγοντας ότι:
«Είναι προφανές ότι η ανασκαφή στην Αμφίπολη προδικάζει ένα σημαντικότατο αρχαιολογικό εύρημα. Εχουμε έναν τύμβο που έχει 23 μέτρα ύψος, έχει διάμετρο 160 μέτρα, και όλα αυτά μέσα σε έναν περίβολο για τον οποίο απαιτήθηκαν τα περί τα 2.500 κυβικά μαρμάρου της Θάσου, ο οποίος είναι ένας τέλειος κύκλος κατασκευασμένος με απίστευτη γεωμετρική ακρίβεια, που έχει περίμετρο 497 μέτρων. Φανταστείτε τώρα πάνω στον τύμβο των 23 μέτρων τον μαρμάρινο Λέοντα της Αμφιπόλεως, ο οποίος είναι 5,5 μέτρα.
Εχουμε συνεπώς ένα εντυπωσιακό ταφικό μνημείο, το οποίο προφανώς κατασκευάστηκε για την ταφή κάποιου σημαίνοντος προσώπου της μακεδονικής ηγεσίας, της περιόδου 325 π.Χ. – 300 π.Χ.
Είναι μία από τις αξιέπαινες δουλειές της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, γι’ αυτό και ενδιαφέρθηκε προσωπικά ο ίδιος ο πρωθυπουργός και υποδήλωσε με την παρουσία του τη σημασία αυτής της ανασκαφής, ενώ συνεχάρη τους συντελεστές της, της ΚΗ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων».
Σ. Καργάκος: Ο τάφος είναι του Μεγαλέξανδρου
Ο ιστορικός Σαράντος Καργάκος μιλά στο «Π» και υποστηρίζει ότι πρόκειται για τον τάφο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, υπογραμμίζοντας ότι «από τις αρχές της δεκαετίας του ’90 υποστήριζα ότι εάν βρεθεί τάφος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αυτός θα βρίσκεται στη Μακεδονία. Στα επόμενα χρόνια προσδιόρισα τον χώρο και τον τοποθέτησα στην περιοχή της Αμφιπόλεως. Αυτό έχει γραφτεί και στο βιβλίο μου “Ιστορία του Ελληνικού Κόσμου και του Μείζονος Χώρου”, που είναι και παγκόσμια ιστορία και βγήκε το 1996, αλλά και στο βιβλίο μου “Ελληνικότητα της Μακεδονίας”. Στο τελευταίο βιβλίο μου, που είναι αφιερωμένο στον Αλέξανδρο και έχει τίτλο “Αλέξανδρος, ο άνθρωπος φαινόμενο”, προσδιορίζω όχι απλώς τον ευρύτερο χώρο της Αμφιπόλεως αλλά και τον συγκεκριμένο χώρο. Λέγω ότι ο τάφος του Αλεξάνδρου έχει βρεθεί, αλλά δεν έχει κατά κάποιον τρόπο επισημανθεί. Δεν έχουμε καταλάβει ότι είμαστε μπροστά στον τάφο του Αλεξάνδρου και δεν το έχουν αντιληφθεί. Και το τοποθετώ εκεί που είναι ο Λέων της Αμφιπόλεως. Τώρα, ο χώρος στον οποίο γίνεται η ανασκαφή προφανώς θα φέρει στο φως κάποιον ηγεμονικό τάφο, ο οποίος δεν είναι εύκολο αυτή τη στιγμή να προσδιοριστεί σε ποιο πρόσωπο ανήκει. Θα είναι, ας πούμε, προσώπου που ανήκει σε ηγεμονική οικογένεια και θα υπάρχουν ευρήματα από το βασιλικό θησαυροφυλάκιο, όπως ακριβώς ευρήματα από το βασιλικό θησαυροφυλάκιο έχουμε και στους Τάφους της Βεργίνας.
Εύχομαι να είναι μια σπουδαία ανακάλυψη, γιατί αυτή τη στιγμή χρειάζεται η πατρίδα μας μια ισχυρότερη ηθική τόνωση και να κλείσουν και τα απύλωτα στόματα των Σκοπιανών, που έχουν γεμίσει τους δρόμους και τις πλατείες των Σκοπίων με αγάλματα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, του Φιλίππου, και ακόμη αυτό του Αρχελάου».
Ποια ήταν η Ρωξάνη;
Η Ρωξάνη (στα βακτριανά Roshanak, μτφρ. «αστέρι») ήταν η πρώτη σύζυγος του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Γεννήθηκε περίπου το 341 π.Χ. στη Βάκτρια (τότε ανατολική Περσία, τώρα βόρειο Αφγανιστάν) και πατέρας της ήταν ο τοπικός άρχοντας Οξυάρτης. Παντρεύτηκε τον Αλέξανδρο το 327 π.Χ., μετά την κατάκτηση του φρουρίου του πατέρα της από τον Αλέξανδρο. Πιθανώς ο γάμος τους να είχε πολιτική σκοπιμότητα, για τον εξευμενισμό των βακτριανών σατραπειών, αλλά ο Αλέξανδρος ήταν ερωτευμένος. Η Ρωξάνη τον συνόδευσε στην εκστρατεία του στην Ινδία. Μετά τον απρόοπτο θάνατο του Αλεξάνδρου στη Βαβυλώνα (10 Ιουν. 323 π.Χ.), η Ρωξάνη βρέθηκε σε δεινή θέση, καθώς είχε γίνει και πάλι μια ξένη, που όμως θα έφερνε στον κόσμο το παιδί του Μεγάλου Αλεξάνδρου λίγους μήνες αργότερα. Με πρόταση του στρατηγού Περδίκα, που στη συνέχεια υιοθέτησε και ο στρατός, αποφασίστηκε να αναγνωριστεί το παιδί της (αν ήταν αγόρι) ως βασιλιάς της Μακεδονίας, με συμβουλάτορα τον Φίλιππο Γ΄ Αριδαίο, ετεροθαλή αδελφό του Αλεξάνδρου – τον οποίο ήδη είχε ανακηρύξει βασιλιά ο στρατός.
Ετσι, όταν λίγο αργότερα η Ρωξάνη γέννησε γιο, τον Αλέξανδρο Δ΄, εξασφάλισε τα δικαιώματα του παιδιού της και τα δικά της στη βασιλική αυλή. Τότε περίπου, όπως αναφέρουν οι πηγές, δολοφονήθηκε με εντολή της η άλλη σύζυγος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, Στάτειρα.
Στην εποχή των σύγκρουσης των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου, η Ρωξάνη ακολούθησε στις μετακινήσεις της τους «βασιλείς» έως το 319 π.Χ., οπότε αποφάσισε να πάει να ζήσει με την πεθερά της, Ολυμπιάδα, στην Ηπειρο. Η τελευταία την υποδέχτηκε με συμπάθεια, και λίγο αργότερα φρόντισε να αρραβωνιαστεί ο εγγονός της Αλέξανδρος Δ΄ με την κόρη του εξαδέλφου του βασιλιά των Μολοσσών Αιακίδη, τη Δηιδάμεια (αδελφή του Πύρρου). Το φθινόπωρο του 317 η Ρωξάνη με τον εξάχρονο Αλέξανδρο Δ΄ και την Ολυμπιάδα, που είχε οριστεί ως κηδεμόνας του, επέστρεψε στη Μακεδονία. Τους συνόδευαν ο Αιακίδης, επικεφαλής ηπειρωτικών στρατευμάτων, και ο στρατηγός Πολυπέρχων. Οι άλλοι βασιλείς, ο Φίλιππος ο Αρριδαίος και η σύζυγός του Ευριδίκη, προσπάθησαν να τους αντιμετωπίσουν στα Εύια της Μακεδονίας, αλλά ο βασιλικός στρατός αρνήθηκε να πολεμήσει εναντίον του γιου και της μητέρας του Μεγάλου Αλεξάνδρου και προσχώρησε στην παράταξη της Ολυμπιάδας και του Αλέξανδρου. Η νίκη τους όμως αυτή ήταν προσωρινή, επειδή στο μεταξύ έφτασε στη Μακεδονία ο Κάσσανδρος με ισχυρές δυνάμεις, και ταχύτατα κατόρθωσε να ελέγξει την κατάσταση. Η Ρωξάνημε τον γιο της, την Ολυμπιάδα, τη Δηιδάμεια και την κόρη του Φίλιππου, Θεσσαλονίκη, κλείστηκαν στην Πύδνα για να γλιτώσουν. Η πόλη όμως καταλήφθηκε, η Ολυμπιάδα καταδικάστηκε σε θάνατο και η Ρωξάνη με τον Αλέξανδρο Δ΄ εκτοπίστηκαν –στην πραγματικότητα φυλακίστηκαν– στην Αμφίπολη.
Τον επόμενο χρόνο το «δόγμα» του Αντίγονου, που ψηφίστηκε από τους Μακεδόνες στρατιώτες στην Τύρο της Συρίας, περιλάμβανε και διαταγή προς τον Κάσσανδρο να ελευθερώσει τη Ρωξάνη και τον γιο της, αλλά ο τελευταίος δεν πειθάρχησε. Με την ειρήνη του 311 ανάμεσα στους διαδόχους, αναγνωρίστηκαν τα δικαιώματα του Αλέξανδρου Δ΄ στον θρόνο. Τότε ο Κάσσανδρος διέταξε τον Γλαυκία, που ήταν υπεύθυνος για τη φρούρηση της βασιλικής οικογένειας, να δολοφονήσει τη Ρωξάνη και τον γιο της και με απόλυτη μυστικότητα να θάψει τα πτώματά τους. (Αμφίπολη 310/9 π.Χ.).
«Δεν είναι της Ρωξάνης ή του Αλέξανδρου Δ΄»
«Δύσκολο», λένε μερικοί αρχαιολόγοι, «να ανήκει ο τάφος στη Ρωξάνη, και πολύ περισσότερο στον Αλέξανδρο Δ΄. Αφού δολοφονήθηκε εκεί, δεν θα της έφτιαχναν τέτοιο μνημείο, υποστηρίζουν. Δεν είναι σίγουρα και ο γιος της, ο «μικρός Αλέξανδρος», που είναι ο πρίγκιπας, δίπλα στον Φίλιππο Β΄, στη Βεργίνα. «Πιθανότατα είναι κάποιος κορυφαίος αξιωματούχος του Αλεξάνδρου. Ο Νέαρχος, που είχε εξοριστεί εκεί, πιθανώς ο Λαομέδοντας (ναύαρχος) ή κάποιος άλλος στρατηγός…» υποστηρίζουν.
Από το «ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ» που κυκλοφορεί
