Του Δημήτρη Σταυρόπουλου
Η Αθήνα –μία από τις παλαιότερες πόλεις του κόσμου, με καταγεγραμμένη ιστορία που φτάνει μέχρι το 3.200 π.Χ.– κρύβει στα σπλάχνα της απίστευτα μυστικά, θρύλους, δαιδαλώδεις στοές, νεκροταφεία, απόρρητες εξόδους διαφυγής, επικίνδυνες παγίδες, κρύπτες, ξεχασμένους θησαυρούς, ποτάμια, όπλα, θαμμένους πολιτισμούς και ίσως ανθρώπους που ζουν κυνηγημένοι ή ξεχασμένοι στο σκοτάδι…
Η άλλη Αθήνα είναι σχεδόν ανεξερεύνητη ακόμα και σήμερα.
Κατάδυση στον υπόγειο κόσμο της σημαίνει κατάδυση στη σκοτεινή της πλευρά, στο υποσυνείδητό της. Σημαίνει κατάδυση στους φόβους, στις ανασφάλειες και στις αμφιβολίες της, στην άβυσσο των δοξασιών, των θρύλων και των δεισιδαιμονιών, στην άβυσσο του αρχέγονου τρόμου, ενός τρόμου που καλύφθηκε στο πέρασμα του χρόνου με τόνους μπετόν, πέτρας και χώματος, λωρίδες ασφάλτου και θόρυβο.
Το ιστορικό κέντρο της Αθήνας έχει έκταση 39 τετραγωνικά χιλιόμετρα, ενώ ολόκληρη η πόλη με τα κοντινά προάστια εκτείνεται σε 412 τετραγωνικά χιλιόμετρα.
Το υπέδαφός της είναι γεμάτο υπόγειες στοές. Αυτές «επικοινωνούν» μεταξύ τους και συνδέουν τις πιο απομακρυσμένες περιοχές της πόλης, ενώ ποιος ξέρει τι μπορεί να συμβαίνει τα βράδια σε ορισμένες από αυτές…
Το ταξίδι ξεκινά από κάποια από τις «γνωστές εισόδους» του κέντρου της πόλης. Από τα υπόγεια της Βουλής στο Σύνταγμα, την εκκλησία της Αγίας Δυνάμεως δίπλα στο υπουργείο Παιδείας, στην οδό Μητροπόλεως, τη Ρωσική Εκκλησία στην οδό Φιλελλήνων ή το κτήριο της οδού Ακαδημίας 58Α με τον θρυλικό και απομακρυσμένο, πλέον, υπέρθυρο δράκο. Από εκεί συνεχίζεις τον δρόμο και, ανάλογα με την πορεία που θα ακολουθήσεις, μπορείς να βγεις στους Αγίους Ισιδώρους, στον λόφο του Λυκαβηττού, ή στις υπόγειες στοές κάτω από την Ακρόπολη, όπου υπάρχει άλλωστε και ο «πραγματικός» μυστικός Παρθενώνας. Αν προχωρήσεις για ώρα μέσα στις σκοτεινές στοές, μπορείς να φτάσεις μέχρι το μοναστήρι της Καισαριανής στον Υμηττό ή, φυσικά, στη σπηλιά «του Νταβέλη» στην Πεντέλη, περνώντας και κάτω από το σπίτι της Δουκίσσης της Πλακεντίας.
Ο ιερός βράχος της Ακρόπολης, με τους αμέτρητους λατρευτικούς χώρους, τα σπήλαια που αφθονούν στα διαβρωμένα του πετρώματα και τις ιερές πηγές που ξεπηδούν από τα σπλάχνα του, τυλιγμένος στην άχλη του μύθου, στέκεται αινιγματικά στο πέρασμα του χρόνου, κεντρίζοντας το ενδιαφέρον των εξερευνητών με το πλήθος των θρύλων που μιλούν για θησαυρούς θαμμένους στο εσωτερικό του, αμύθητης αξίας αγάλματα και λαβυρινθώδεις στοές που φτάνουν μέχρι τη θάλασσα.
Στην Αθήνα, ιδιαίτερη σχέση με τη φημολογούμενη ύπαρξη υπόγειων στοών και σηράγγων, που συνδέουν διάφορα σημεία της πόλης, έχουν και αρκετοί χριστιανικοί ναοί. Ένα καλό παράδειγμα είναι ο ναός των Αγίων Ισιδώρων στον Λυκαβηττό, στο εσωτερικό του οποίου υπάρχει ένα άνοιγμα που, σύμφωνα με την αναρτημένη επιγραφή μέσα στον ναό, αποτελούσε έξοδο διαφυγής των πιστών κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας.
Το κτήριο των παλαιών ανακτόρων που στεγάζει σήμερα το ελληνικό Κοινοβούλιο υπήρξε ανέκαθεν ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία αναφοράς των θρύλων που κάνουν λόγο για δαιδαλώδη δίκτυα στοών που διατρέχουν το υπέδαφος της Αθήνας.
Ως κτήριο προορισμένο για βασιλείς και, μάλιστα, μιας χώρας που δεν είχε ακόμη σταθεροποιηθεί πολιτικά, είναι πολύ πιθανό να διέθετε υπόγειες διεξόδους που θα χρησιμοποιούνταν σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης. Πάντως, εντυπωσιακό είναι το πολυεπίπεδο υπόγειο γκαράζ της Βουλής, η ύπαρξη του οποίου οδηγεί συνειρμικά στη φήμη που θέλει τα υπόγεια της Βουλής να συνδέονται με τα σπήλαια του απαγορευμένου μετά το σούρουπο Υμηττού, δημιουργώντας μία μυστική έξοδο κινδύνου, διαθέσιμη στα μέλη του ελληνικού Κοινοβουλίου.
Ο Υμηττός ή αλλιώς Τρελός (!) είναι γεμάτος τρύπες και ανοίγματα, ενώ υπάρχουν μαρτυρίες για ανθρώπους που χάθηκαν για πάντα στα βάθη του. Φημολογείται ότι οι στρατιωτικές εγκαταστάσεις δεν είχαν παρά να εκμεταλλευτούν τις ήδη υπάρχουσες διόδους. Άλλες μαρτυρίες κάνουν λόγο για θεάσεις UFO, παράξενων φώτων ή ακόμη και πλασμάτων. Είναι γεγονός, πάντως, ότι απαγορεύεται η παραμονή στον Υμηττό μετά τη δύση του ηλίου.
Με την έναρξη των εργασιών του μετρό άρχισε να αποκαλύπτεται μία άλλη, υπόγεια Αθήνα. Κάτω από την επιφάνεια βρίσκονται νεκροταφεία, σπήλαια, υδραγωγεία και καταφύγια που χρονολογούνται χιλιετίες πριν, από τη γέννηση του Χριστού έως και τον 21ο αιώνα. Πολλά νεκροταφεία στην Αθήνα κατασκευάζονταν υπόγεια, για να προστατεύονται από καταστροφές, είτε φυσικές είτε πολεμικές. Συνήθως, τοποθετούνταν κάτω από εκκλησίες και, εκτός από τα λείψανα, φυλάσσονταν και εκκλησιαστικά σκεύη. Ο υπόγειος χώρος συνδεόταν μέσω σήραγγας με την Αγία Τράπεζα της εκκλησίας. Χαρακτηριστική περίπτωση είναι το οστεοφυλάκιο της παλαιάς ρωσικής παροικίας της Αθήνας, που φυλάσσεται σε κρύπτη κάτω από τη Ρωσική Εκκλησία, στην οδό Φιλελλήνων. Κρύπτες υπάρχουν και κάτω από την Αρχιεπισκοπή Αθηνών, στην είσοδο των οποίων είναι τοποθετημένη μαρμάρινη πλάκα που γράφει «Υπόγεια Κρύπτη». Κατά την Τουρκοκρατία, οι κρύπτες λειτούργησαν και ως καταφύγιο για τις μοναχές της Μονής της Αγίας Φιλοθέης. Άλλες εκκλησίες της Αθήνας που «φιλοξενούν» υπόγειες κρύπτες είναι οι Άγιοι Θεόδωροι στην Κλεψύδρα, ο Άγιος Νικόλαος ο Χωστός, ο Άγιος Κωνσταντίνος του Κηφισού και η Αγία Ελεούσα του Κολωνού. Στα υπόγεια της Αγίας Δυνάμεως που βρίσκεται στην οδό Μητροπόλεως, λειτουργούσαν πυριτιδοποιεία κατά την Επανάσταση του 1821.
Το υπέδαφος της Αθήνας είναι γεμάτο στοές που χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά υδάτων από υδραγωγεία. Το πιο εκτεταμένο δίκτυο στοών εξυπηρετούσε το Αδριάνειο Υδραγωγείο, που ξεκινούσε από τη Δεκέλεια και κατέληγε στην πλατεία Δεξαμενής στο Κολωνάκι. Κατασκευάστηκε από τον αυτοκράτορα Αδριανό το 140 π.Χ. και λειτούργησε μέχρι το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Οι στοές βρίσκονταν μέχρι και 40 μέτρα κάτω από το έδαφος, είχαν ύψος κατά μέσο όρο 1,70 μέτρα και πλάτος 50 με 60 εκατοστά. Στο παρελθόν γίνονταν συνεχώς προσθήκες στο υπόγειο δίκτυο και οι στοές είχαν επεκταθεί σημαντικά, αλλά με τα χρόνια πολλές κατέρρευσαν και, πλέον, είναι αδύνατον να χρησιμοποιηθούν. Είναι ειρωνικό το γεγονός ότι οι στοές άντεξαν πολέμους και καταστροφές χιλίων ετών, αλλά ισοπεδώθηκαν μέσα στα τελευταία πενήντα χρόνια από τις σύγχρονες κυβερνήσεις…
Σύμφωνα με την αρχαιοελληνική μυθολογία, μία από τις εισόδους του Άδη βρισκόταν κάτω από τον λόφο του Ίππιου Κολωνού. Από εκεί, έλεγε ο μύθος, κατέβηκε ο Οιδίποδας στον κάτω κόσμο. Το υπέδαφος της Αθήνας είναι γεμάτο κοιλότητες και σπήλαια που διαμορφώθηκαν από αρχαίους ποταμούς και ρυάκια. Σπήλαια εντοπίζονται στον Λυκαβηττό και σε υψώματα της Κυψέλης και του Γαλατσίου, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν ως αποθηκευτικοί χώροι και καταφύγια σε εμπόλεμες περιόδους.
Ο βασιλιάς Όθων συνέδεσε τα παλαιά ανάκτορα με τη φυσική κοίτη του Ιλισού μέσω του υδραγωγείου του Εθνικού Κήπου, για να μπορεί να διαφύγει προς τη θάλασσα σε περίπτωση ανάγκης. Το 1930, με διαταγή του δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά, όλοι οι κάτοικοι της Αθήνας κλήθηκαν να φτιάξουν υπόγεια καταφύγια, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν κυρίως στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τη δεκαετία του ’30, οποιαδήποτε πολυκατοικία χτιζόταν έπρεπε να έχει και ένα υπόγειο καταφύγιο. H Αθήνα είναι γεμάτη υπόγεια καταφύγια, αρκετά από τα οποία έχουν μετατραπεί πλέον σε αποθήκες καταστημάτων.
Σκληρό συρματόπλεγμα καλύπτει στις μέρες μας την είσοδο του τούνελ κάτω από τη διασταύρωση Βουλιαγμένης και Καλλιρρόης, αλλά μπορείς να μπεις στο εσωτερικό από ένα άνοιγμα στην κεντρική από τις τρεις καμάρες της εισόδου. Το τούνελ διακόπτεται ύστερα από 10-15 μ. από έναν χτισμένο τοίχο. Πριν από 60 χρόνια, ο τοίχος δεν υπήρχε, όπως δεν υπήρχε και η Καλλιρρόης – στη θέση τους βρισκόταν η κοίτη του ποταμού Ιλισού. Το περιβόητο ριφιφί στην Τράπεζα Εργασίας ξεκίνησε από ένα φρεάτιο υπονόμων λίγα μέτρα μακριά από τον τοίχο. Έως τις αρχές της δεκαετίας του 2000, το τούνελ ήταν μέρος του ερωτικού τριγώνου της Αθήνας, ενός τριγώνου αντρικών σεξουαλικών συναντήσεων, που περιελάμβανε το πάρκο του Ζαππείου, τον αρχαιολογικό χώρο του Ολυμπίου Διός και την εκκλησία της Αγίας Φωτεινής. Αργότερα, μετανάστες έκαναν μία από τις καμάρες του τούνελ σπίτι τους, βάζοντας στο έδαφος ένα στρώμα, ένα τραπέζι και ένα κομοδίνο. Τηρούσαν, μάλιστα, σχολαστικά την καθαριότητα, όπως μαρτυρούσε η ύπαρξη μιας σκούπας και ενός σταχτοδοχείου. Το στρώμα βρίσκεται και σήμερα στο τούνελ, πλάι σε σπασμένα μπουκάλια και σκουπίδια, που δείχνουν ότι δεν είναι λίγοι όσοι αναζητούν εκεί στέγη και προσωρινό καταφύγιο.
Το υπόγειο του πιο ιστορικού ξενοδοχείου της Αθήνας σήμερα στεγάζει το spa του και, στο αποκλεισμένο για το κοινό μέρος του, την ιματιοθήκη του προσωπικού, πλυντήρια, στεγνωτήρια, αποθήκες και μια βοηθητική κουζίνα. Στο παρελθόν γνώρισε μεγάλες δόξες: κατασκευάστηκε εκεί αντιαεροπορικό καταφύγιο στην ανακαίνιση του 1928, με μεγάλες σιδερένιες πόρτες και φίλτρα για τα αέρια των βομβαρδισμών της εποχής. Την επομένη της 28ης Οκτωβρίου 1940, εγκαταστάθηκε εκεί το στρατηγείο του ΓΕΣ, που συντόνιζε τον πόλεμο στο αλβανικό μέτωπο, ενώ υπήρχαν επίσης γραφεία του βασιλιά Γεωργίου και του δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά. Όταν οι Γερμανοί μπήκαν στην Αθήνα, τον Απρίλιο του 1941, και ο βασιλιάς έφυγε προς Κάιρο, το ξενοδοχείο έγινε στρατηγείο της Βέρμαχτ και τόπος φιλοξενίας υψηλόβαθμων Γερμανών. Στο υπόγειο οι Γερμανοί έφτιαξαν μια μπιραρία, σύμφωνα με την παράδοση των κελαριών που βρίσκονται στα υπόγεια των γερμανικών πύργων, και ζωγράφισαν στους τοίχους ένα πανόραμα του μεσαιωνικού κάστρου της Χαϊδελβέργης με τους ιππότες του. Λίγο μετά, στα Δεκεμβριανά, το ξενοδοχείο έγινε το κέντρο επιχειρήσεων των Βρετανών και της κυβέρνησης Παπανδρέου. Όταν ο Τσώρτσιλ επισκέφθηκε την Αθήνα, βρετανική περίπολος εντόπισε στο φρεάτιο των υπονόμων έξω από το ξενοδοχείο ποσότητα δυναμίτη ικανή να τινάξει στον αέρα το κτήριο. Προφανώς είχε μεταφερθεί εκεί από ΕΛΑΣίτες που χρησιμοποίησαν το δίκτυο υπονόμων της Αθήνας.
