Αποκλειστική Συνέντευξη στο Γιώργο Αλοίμονο
Όλη η Ελλάδα παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα την εξαφάνιση του Ευάγγελου Γιακουμάκη από την Σχολή του στα Ιωάννινα. Οι εξελίξεις είναι δραματικές και οι αποκαλύψεις σοκαριστικές. Οι αρχές, οι γονείς του και όλοι οι εμπλεκόμενοι φορείς κάνουν έκκληση και στον ίδιο τον φοιτητή αλλά και όσους ξέρουν κάτι να βοηθήσουν. Οι πληροφορίες όλο και πιο πολύ κατεδεικνύουν ότι ο νεαρός φοιτητής από την Κρήτη έφτασε στα όρια του εξαιτίας του εκφοβισμού (bullying) που υπέστη από συντοπίτες του συνφοιτητές του. Η ψυχαναλύτρια και Coach, κ. Χάρις Μανουσάκη, γνωστή για την ακαδημαική της επάρκεια αλλά και τις πρωτοποριακές μεθόδους που εφαρμόζει αποκωδικοποιεί το φαινόμενο και μάλιστα – ούσα απο την Κρήτη η ίδια- μιλά αποκλειστικά στο Π για το φαινόμενο του εκφοβισμού και το ρόλο που παίζει η –κακή ερμηνεία- της τοπικής κουλτούρας.
Όπως μας λεει χαρακτηριστικά: «Η περίοδος που διανύουμε, παρουσιάζει κοινωνικές δυσλειτουργίες που αποτελούν απειλή για τους νέους μας. Ο εκφοβισμός αποτελεί ένα σύνθετο πρόβλημα, το οποίο κανείς δεν πρέπει να αγνοεί. Η ανάγκη κατανόησης της αξίας της ανθρώπινης ζωής και της καλής συνύπαρξης στην κοινωνία, είναι συχνά τα ζητούμενα κι όχι τα αυτονόητα. Κάθε νέος και νέα θα πρέπει να κατανοήσει ότι η ενσυναίσθηση, η κατανόηση, η αλληλεγγύη είναι τα βασικά εργαλεία για την κοινωνική αλλαγή.»
Τι περιγράφει ο όρος bullying;
Εννοούμε κάθε συνειδητή κι απρόκλητη, επαναλαμβανόμενη ή μη πράξη βίας ή επιθετικής συμπεριφοράς που σκοπό έχει την πρόκληση συναισθηματικού ή σωματικού πόνου σε συνανθρώπους μας. Το Bullying έχει σωματικές, ψυχολογικές και κοινωνικές δυσμενείς για το θύμα συνέπειες.
Πως εκδηλώνεται;
Συνήθως εκδηλώνεται με την άσκηση σωματικής ή συναισθηματικής βίας, δηλ.: σωματικές επιθέσεις, προκλητικές ή υποτιμητικές χειρονομίες, καταστροφή περιουσίας ή προσωπικών αντικειμένων, φραστικές επιθέσεις, απειλή, εκβιασμό, σεξουαλική παρενόχληση, απόσπαση προσωπικών αντικειμένων, συναισθηματική κακοποίηση, κοινωνικό αποκλεισμό κι απομόνωση από τις κοινές κοινωνικές δραστηριότητες, διάδοση κακόβουλων ή ψευδών ειδήσεων εις βάρος ενός προσώπου.
Γιατί στις μέρες μας συμβαίνει όλο και περισσότερο;
Πράγματι η Ελλάδα το φαινόμενο παρουσιάζει ραγδαία αύξηση που ξεκινά, λίγο πριν την κρίση και συγκεκριμένα το 2007. Η κρίση που βιώνει η χώρα μας τα τελευταία χρόνια, ωθεί τους γονείς να εξαντλούνται προκειμένου να εξασφαλίσουν τα απαραίτητα για την επιβίωση της οικογένειάς τους, ενώ είναι απόντες από την ψυχική διαπαιδαγώγηση των παιδιών τους. Ως ένα σημείο είναι δικαιολογηγμένο, ένας γονέας που είναι άνεργος και ψάχνει καθημερινά δουλειά ή που αντιθέτως εργάζεται σχεδόν ολόκληρη την ημέρα προκειμένου να ανταπεξέλθει στην οικονομική στενότητα, ίσως να μην έχει χρόνο για ουσιαστική επικοινωνία με το παιδί του. Αυτό φέρνει σύγχυση στους νέους που δεν απορροφούν την κοινωνικώς αποδεκτή πληροφορία για τα κοινωνικώς αποδεκτά όρια, τον σεβασμό στον άνθρωπο, ανεξάρτητα από τις ιδιαιτερότητες του (πολιτισμικές ή φυλετικές διακρίσεις, κλπ), την προστασία της ζωής.Οπωσδήποτε, πρέπει να δείχνουμε μηδενική ανοχή σε κάθε φαινόμενο, που μπορεί να κοστίσει πολύ σοβαρά στην ψυχική υγεία τόσο των θυμάτων, όσο και των δραστών, στο μέλλον.
Πως μπορούν να βοηθήσουν οι γονείς;
Είτε τα παιδιά είναι θύματα, είτε είναι θύτες, ο ρόλος των γονέων είναι πραγματικά καθοριστικός. Καλό θα ήταν οι γονείς να παρατηρήσουν τη συμπεριφορά του παιδιού τους κι εάν παρουσιάζει όποια μεταβολή, θα πρέπει:
– να προσεγγίσουν με προσοχή κι ευγένεια το παιδί ώστε να συζητήσουν μαζί του, τυχόν γεγονότα ή συμπεριφορές, που το έχουν ενοχλήσει. Θα ελέγξουν το πλαίσιο, του πως και πότε συνέβη, καθώς και ποια ήταν η αφορμή, εάν υπήρχε.
– να το διαβεβαιώσουν το πόσο πολύτιμο είναι για αυτούς και την οικογένεια, το πόσο το αγαπούν και να αναλύσουν μαζί την ευθύνη που δεν φέρει εάν είναι θύμα και την ευθύνη που φέρει, εάν είναι θύτης (στην περίπτωση του ανήλικου θύτη: το παιδί απορροφά κοινωνική πληροφορία κυρίως από τον γονέα για αυτό θα πρέπει να γίνει χρήση λέξεων και προτάσεων που θα το βοηθήσουν να κατανοήσει το μη αποδεκτό κοινωνικά γεγονός πχ «δεν συμφωνώ, με αυτή τη συμπεριφορά»). Στο τέλος της συζήτησης, καλό είναι να το επιβραβεύσουν που μοιράστηκε μαζί μας την εμπειρία του.
– να του υπενθυμίσουν ότι είναι ιδιαίτερα πολύτιμο για εκείνους κι ότι θα είναι πάντοτε δίπλα του για να το φροντίσουν σωματικά και ψυχικά και να το διαφυλάξουν από επόμενους κινδύνους, εάν είναι θύμα, ή να του μάθουν ωριμότερους τρόπους συμπεριφοράς, εάν είναι θύτης.
– να του εμπνεύσουν την ασφάλεια, να φροντίζει τον εαυτό του, ακόμα κι όταν οι γονείς είναι μακριά του, πχ στην εργασία τους. Έτσι θα μάθει να αντιδρά σε κάθε τι που προσβάλλει τη ζωή ή την προσωπικότητα κι επιπλέον να εμποδίζει, στα μέτρα που μπορεί, την εκδήλωση τέτοιων αρνητικών συμπεριφορών.
– να προτείνουν στο παιδί πρακτικούς τρόπους λεκτικής επικοινωνίας για την αντιμετώπιση τέτοιων καταστάσεων, αλλά και να του εμφυσήσουν την αξία και τον σεβασμό προς τη ζωή.
– να ζητήσουν τη συμβουλευτική καθοδήγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας, όταν η κατάσταση κρίνεται κρίσιμη ή επαναλαμβάνεται.
Και τι ρόλο παίζει η κακή ερμηνεία του τοπικού macho χαρακτήρα στην ενίσχυση του φαινόμενου του εκφοβισμού;
Θέτετε τη σημαντικότερη πτυχή του φαινομένου, που αφορά στην αίσθηση του «ισχυρού». Οι bullies έχουν αδήριτη την ανάγκη να νιώσουν δυνατοί, ενώ πίσω από αυτό κρύβεται μία μάλλον αδύναμη κι ανασφαλής προσωπικότητα. Η παραβατική, κακοποιητική συμπεριφορά σε ένα -προσεκτικά επιλεγμένο- «αδύναμο» θύμα, τους κάνει να αισθάνονται ικανοποίηση. Χρήζει ιδιαίτερης προσοχής το γεγονός, ότι δεν έχουν καμία ενσυναίσθηση για τα θύματα τους, ενώ συχνά συναντάμε και το παράδοξο να δικαιολογούν τις πράξεις τους, θεωρώντας ότι «τα θύματα τους προκάλεσαν». Εδώ ερχόμαστε αντιμέτωποι με ανθρώπους που χρειάζονται επαγγελματική βοήθεια, καθώς δεν αντιλαμβάνονται την ευθύνη που φέρουν ή που έχουν λανθασμένες πολιτισμικές ή κοινωνικές ρυθμίσεις, περί παραβατικότητας και κοινωνικώς αποδεκτής συμπεριφοράς.
Άνθρωποι που φέρουν τον χαρακτήρα του «τοπικού macho», παρουσιάζουν συχνά στο παρελθόν τους κι άλλες μη αποδεκτές συμπεριφορές, θεωρούνται συχνά -ακόμα κι από την τοπική κοινωνία τους- αντιδραστικοί, ανυπάκουοι, προκλητικοί ή προσβλητικοί, ίσως και αντικοινωνικοί, ενώ συχνά αδυνατούν να διαχειριστούν τις δυσκολίες της ζωής. Η περηφάνεια για την ιστορία του τόπου και των προγόνων μας, διαφέρει πολύ από την υπερβολική αυτοεκτίμηση, που σκοπό έχει να θυματοποιήσει άλλους ανθρώπους. Άξιο λόγου είναι το γεγονός, ότι οι θύτες του bullying, προέρχονται πιθανότατα από τιμωρητικές οικογένειες, που τους παραμέλησαν τους εγκατέλειψαν και δυστυχώς δεν τους έμαθαν την πολύτιμη ζεστασιά και θαλπωρή που μπορεί να έχει μία οικογενειακή εστία.
Τι πρακτικές συμβουλές μπορούμε να δώσουμε σε νέους και νέες που είναι θύματα bullying;
Για αρχή, η κακοποιητική συμπεριφορά δεν πρέπει να παραμείνει ως μυστικό, αλλά ούτε και να αγνοηθεί, γιατί ο θύτης θα κατανοήσει, ότι είναι «αποδεκτή» από το θύμα και οπωσδήποτε θα την επαναλάβει. Οι νέοι, που γίνονται θύματα κακοποιητικής ή προσβλητικής συμπεριφοράς, θα πρέπει να ενημερώνουν -σε εύλογο χρονικό διάστημα-έναν μεγαλύτερο που εμπιστεύονται, έναν αρμόδιο του πλαισίου που συνέβη το γεγονός (πχ Εκπαιδευτικό ή Αθλητικό Ίδρυμα), ή ακόμα και τις Αρχές, ζητώντας βοήθεια.
Εάν δεχθούν ξανά συμπεριφορές που παραβιάζουν την προσωπικότητα τους, καλό είναι να παραμείνουν ήρεμοι και να μην δείξουν αναστάτωση, θυμό ή φόβο, γιατί θα ενισχύσουν την ένταση της παραβατικής συμπεριφοράς. Οι θύτες συνήθως επιλέγουν τα θύματα τους και αναμένουν μία συγκεκριμένη συμπεριφορά. Εάν η συμπεριφορά, δεν είναι η αναμενόμενη, ίσως σκεφθούν ξανά πριν επαναλάβουν τη δράση.
(Η αντεπίθεση, ενδεχομένως να είναι παρακινδυνευμένη, ως μέσο προστασίας, καθώς οι νέοι-θύματα δεν γνωρίζουν τις διαθέσεις κλιμάκωσης της έντασης του γεγονότος από τον δράστη ή τους δράστες).
Η προστασία του εαυτού, μπορεί να πραγματοποιηθεί ζητώντας βοήθεια από κάποιον ωριμότερο ή αρμόδιο για την τήρηση της τάξης. Ο φιλικός ή κοινωνικός κύκλος που οι νέοι ανήκουν μπορεί, επίσης, να παρέχει επαρκή ψυχική υποστήριξη και φροντίδα.
Γενικά, καλό είναι να αποφεύγονται καταστάσεις που μπορεί να εκθέσουν τους νέους σε συμπεριφορές εκφοβισμού. Για παράδειγμα, ας μην διέρχονται μόνοι από μη επαρκώς φωτιζόμενες περιοχές, ας μην βρίσκονται, χωρίς γνωστή παρέα, σε μέρη που μπορεί να πέσουν θύματα συμπεριφοράς εκφοβισμού κλπ.
Ενδεχομένως θα μπορούσαν να ενδυναμώσουν τον ψυχισμό τους, μέσα από ψυχοεκπαιδευτικές διαδικασίες και κατόπιν να γίνουν φορείς ενημέρωσης των ορθών κοινωνικών σχέσεων. Η διαδικασία αυτή, εάν γίνει ομαλά και με μεγάλη φροντίδα για τον νέο που έχει πέσει θύμα εκφοβισμού, θα αποτελέσει παράδειγμα και πρότυπο προς μίμηση.
Ποια είναι η Χάρις Μανουσάκη
Η Χάρις Μανουσάκη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1971.Με αρχικές της σπουδές αφορούν στη Διοίκηση Επιχειρήσεων και Ειδικών Έργων, και εξειδίκευση στα Διεθνή Χρηματοοικονομικά και το Marketing, η μεγάλη της αγάπη παραμένει η ψυχολογία. Έχει εκπαιδευτεί σε πολλές συμβουλευτικές προσεγγίσεις και ψυχολογικές θεωρίες (γνωσιακή, προσωποκεντρική, αναπτυξιακή, συστημική κι οικογενειακή, συστημική αναπαράσταση, emotional freedom techniques, solutions focus coaching, marte meo, νευρογλωσσικό προγραμματισμό, θεωρία σχημάτων, παιγνιοθεραπεία, νευροεπιστήμες), καθώς θεωρεί ότι κάθε άνθρωπος είναι ιδιαίτερος και άρα χρειάζεται ιδιαίτερη προσέγγιση. Η Χαρίκλεια Μανουσάκη είναι μέλος της European Coaching and Mentoring Association, του Συνδέσμου Διοίκησης Ανθρώπινου Δυναμικού Ελλάδας, του Chartered Management Institute και του Chartered Institute of Marketing, της i4u Mentoring Network, του Ελληνικού Δικτύου Γυναικών Ευρώπης.
