ΤΟΥ ΠΑΝΟΥ Θ. ΤΖΙΦΑ
Η Γενοκτονία των Ποντίων (1916-1923), με 353.000 νεκρούς, αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες γενοκτονίες του αιώνα μας. Η 19η Μαΐου είναι ημέρα μνήμης της ποντιακής γενοκτονίας, ενώ με νόμο που ψήφισε τον Φεβρουάριο του 1994 η Βουλή των Ελλήνων αποφάσισε ομόφωνα την ανακήρυξη της 19ης Μαΐου –ημέρα που ο Μουσταφά Κεμάλ αποβιβάστηκε στη Σαμψούντα– ως Ημέρας Μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων στον μικρασιατικό Πόντο την περίοδο 1916-1923.
Η γενοκτονία είχε ως στόχο τους κύριους χριστιανικούς πληθυσμούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και των διαδόχων της. Απλώς, σε αυτήν τη γενοκτονία «οι Έλληνες ήταν τα πρώτα θύματα της εθνικοποιητικής ιδέας που θα έκανε την Τουρκία αποκλειστική χώρα των Τούρκων», σημειώνει ο τότε πρέσβης των ΗΠΑ στην Οθωμανική Τουρκία, Ερρίκος Μοργκεντάου.
Η καταστροφή του ποντιακού ελληνισμού όπως και η Γενοκτονία των Αρμενίων και οι σφαγές των Ασσυρίων αποτελούν, σύμφωνα με τον Τζορτζ Χόρτον, γενικό πρόξενο των ΗΠΑ στη Σμύρνη, παρακλάδια της κεντρικής απόφασης των Τούρκων να «τελειώνουν» με τους χριστιανικούς πληθυσμούς, οι οποίοι δεν ήταν δυνατό να εξισλαμιστούν ή να απορροφηθούν στην τουρκική ταυτότητα.
Η μετατροπή μιας πολυεθνικής- πολυπολιτισμικής χώρας σε εθνικό κράτος μόνο με αίμα μπορούσε να γίνει, πίστευαν οι ευρωπαϊστές Τούρκοι. Την 24η Απριλίου 1915, η κυβέρνηση της Κωνσταντινούπολης έδωσε εντολή για τη σύλληψη περίπου 250 Αρμενίων, που αποτελούσαν την «αφρόκρεμα» του αρμενικού μιλετιού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η κίνηση αυτή θεωρείται εναρκτήρια της γενοκτονίας, πρώτη σε μια σειρά αποφάσεων και ενεργειών που οδήγησαν στον θάνατο εκατοντάδες χιλιάδες Αρμένιους, Ασσύριους, Έλληνες. Ωστόσο, η εξόντωση των Ποντίων είχε προγραμματιστεί πολύ νωρίτερα, όπως και οι ίδιοι οι Αρμένιοι αναγνωρίζουν.
Από το 1908, με τις αλλαγές που επέβαλλαν οι Νεότουρκοι στις εκλογικές περιφέρειες και στον εκλογικό νόμο, έγινε εμφανές ότι το ελληνικό στοιχείο το θεωρούσαν τουλάχιστον «ανεπιθύμητο». Όλες οι μεθοδικές και σοφές ως προς τον σκοπό τους αλλαγές είχαν ως στόχο τον αποκλεισμό των Ρωμιών από την εξουσία. Ο μόνος Ρωμιός που εκλέχθηκε ήταν υποψήφιος με το κόμμα των Νεοτούρκων (της Ένωσης και της Προόδου). Το ίδιο ακριβώς συνέβη και στις εκλογές του ’12, μόνο που τότε το κλίμα ήταν ακόμα πιο βαρύ και η προεκλογική και μετεκλογική τρομοκρατία εις βάρος των Ελλήνων χωρίς προσχήματα, καθώς τα Βαλκάνια μπήκαν στη δίνη του πολέμου.
Ακολούθησαν, επίσης από το 1908, τα οικονομικά μέτρα με στόχο τους Έλληνες, καθώς οι Νεότουρκοι πίστευαν ότι θα υποχρέωναν πολλούς να εγκαταλείψουν τη χώρα. Το κυριότερο ήταν η απαγόρευση σε υπό ελληνική σημαία πλοία να «πιάνουν» στα λιμάνια του Πόντου, όπου παραδοσιακά ανθούσε το ελληνικό εμπόριο. Κατακλείδα, το 1911, η αλλαγή της νομοθεσίας περί του στρατεύματος. Ο νέος νόμος προέβλεπε την υποχρεωτική στράτευση όλων των χριστιανών υπηκόων. Η αντίδραση πολλών Ποντίων ήταν αναμενόμενη: Εγκατέλειψαν τα πάτρια, για να μην πολεμήσουν στο πλευρό των διωκτών τους, και κατέφυγαν στην, παραδοσιακά εχθρική προς την Τουρκία, Ρωσία.
Αξίζει εδώ να αναφερθεί ότι είχαν προηγηθεί διώξεις και σφαγές Ελλήνων στην Ανατολική Θράκη – υπολογίζεται ότι περίπου 15.000 Έλληνες έχασαν τη ζωή τους εκεί το 1913, ενώ ολόκληρα χωριά λεηλατήθηκαν και πυρπολήθηκαν στην περιοχή των Μαλγάρων και της Χαριούπολης.
Συνεργοί των ευρωπαϊστών Τούρκων στη γενοκτονία ήταν οι Γερμανοί σύμμαχοί τους, σε στρατηγικό επίπεδο. Οι Γερμανοί θεωρούσαν το ελληνικό στοιχείο ιδιαίτερα επικίνδυνο. Σύμφωνα με μια σειρά πηγών, αυτοί απαιτούσαν τις διώξεις κατά των Ελλήνων, οι οποίοι αντιμετωπίζονταν ως «εχθροί εντός φιλικού εδάφους».
Εκτελεστές της γενοκτονίας οι τσέτες, ληστρικές ομάδες ατόμων κυρίως κουρδικής καταγωγής. Σφαγές, πυρπολήσεις, εξορίες, βιασμοί, λεηλασίες, βανδαλισμοί, Τάγματα Εργασίας ήταν η μοίρα των χριστιανικών πληθυσμών, και, βεβαίως, των Ποντίων Ελλήνων.
Πώς ξεκίνησε η σφαγή
Ο ποντιακός ελληνισμός, από την πτώση της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας (1461), γνώρισε συνεχείς διωγμούς, σφαγές, ξεριζωμούς και προσπάθειες για τον βίαιο εξισλαμισμό και εκτουρκισμό του, με αποκορύφωμα τη συστηματική και μεθοδευμένη εξόντωση-γενοκτονία του αιώνα μας. Επτά χρόνια μετά την άλωση της Πόλης, οι Οθωμανοί κατέλαβαν την Τραπεζούντα. Η οθωμανική κατάκτηση του μικρασιατικού Πόντου μπορεί να διαιρεθεί σε τρεις περιόδους.
Μαζικά πογκρόμ
• Η πρώτη άρχισε με την άλωση της Τραπεζούντας το 1461 και έληξε στα μέσα του 17ου αιώνα. Την περίοδο αυτή οι Τούρκοι κράτησαν μάλλον ουδέτερη στάση κατά των Ελλήνων του Πόντου.
• Η δεύτερη άρχισε στα μέσα του 17ου αιώνα και έληξε με το τέλος του πρώτου ρωσοτουρκικού πολέμου. Χαρακτηρίστηκε από τη θρησκευτική βία κατά των χριστιανικών πληθυσμών. Κατά την περίοδο αυτή, πραγματοποιήθηκαν οι ομαδικοί εξισλαμισμοί των ελληνικών πληθυσμών.
• Η τελευταία περίοδος, που τελείωσε το 1922, υποδιαιρείται σε δύο υποπεριόδους. Η πρώτη άρχισε με τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή, το 1774.
Οι Γερμανοί συμβούλευαν
Η πρώτη υποπερίοδος χαρακτηρίστηκε από τη συστηματική προσπάθεια των τοπικών αρχών να μην εφαρμόσουν τους φιλελεύθερους νόμους προς όφελος των χριστιανών. Η δεύτερη υποπερίοδος άρχισε το 1908 και χαρακτηρίστηκε από την ανάπτυξη του τουρκικού εθνικισμού. Οι Νεότουρκοι διδάχθηκαν από τους βαλκανικούς πολέμους και από τους επίσημους συμβούλους, τους Γερμανούς, ότι μονάχα με την εξαφάνιση των Ελλήνων και των Αρμενίων θα έκαναν πατρίδα τους τη Μικρά Ασία. Οι διάφορες μορφές βίας δεν αρκούσαν για να φέρουν τον εκτουρκισμό.
Η απόφαση για την εξόντωσή τους ελήφθη από τους Νεότουρκους το 1911, εφαρμόστηκε κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και ολοκληρώθηκε από τον Μούσταφα Κεμάλ (1919-1923). Το Νεοτουρκικό Κομιτάτο «Ένωση και Πρόοδος» ιδρύθηκε το 1889. Στο συνέδριό του, που πραγματοποιήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1911, αποφασίστηκε ότι η Μικρά Ασία πρέπει να γίνει μωαμεθανική χώρα. Η απόφαση αυτή καταδίκασε σε θάνατο διάφορες εθνότητες.
Οι Τούρκοι στον Πόντο άρχισαν με την επιστράτευση όλων των ανδρών από 15 έως 45 ετών και την αποστολή τους σε Τάγματα Εργασίας. Παράλληλα, αμφισβήτησαν το δικαίωμα των Ελλήνων να ασκούν ελεύθερα τα επαγγέλματά τους και, επιπλέον, απαγόρευσαν στους μουσουλμάνους να εργάζονται με τους Έλληνες, με την ποινή της τιμωρίας από τις στρατιωτικές αρχές.
Οι άτακτες ορδές των Τούρκων επιτίθεντο στα απομονωμένα ελληνικά χωριά καίγοντάς τα, κλέβοντας, φονεύοντας, αρπάζοντας νέα κορίτσια και κακοποιώντας τα.
Διωγμοί χωρίς τέλος
Η εφαρμογή αυτής της πολιτικής ανάγκασε χιλιάδες Έλληνες των παραλίων της Μικράς Ασίας να εγκαταλείψουν τις προαιώνιες εστίες τους και να μετοικήσουν μετά από πολυήμερες εξοντωτικές πορείες.
Σε σχετική έκθεση της ελληνικής πρεσβείας με ημερομηνία τον Ιούνιο του 1915 είναι γραμμένα τα εξής: «Οι εκτοπιζόμενοι από τα χωριά τους δεν είχαν δικαίωμα να πάρουν μαζί τους ούτε τα απολύτως αναγκαία. Γυμνοί και ξυπόλυτοι, χωρίς τροφή και νερό, δαρμένοι και υβριζόμενοι, όσοι δεν εφονεύοντο οδηγούντο στα όρη από τους δημίους τους. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς πέθαιναν κατά την πορεία και τα βασανιστήρια. Το τέρμα του ταξιδιού δεν σήμαινε και τέρμα των δεινών τους, γιατί οι βάρβαροι κάτοικοι των χωριών τους παρελάμβαναν για να τους καταφέρουν το τελειωτικό πλήγμα…».
Σκοπός των Τούρκων ήταν –με τους εκτοπισμούς, τις πυρπολήσεις των χωριών και τις λεηλασίες– να επιτύχουν την αλλοίωση του εθνολογικού χαρακτήρα των ελληνικών περιοχών και να καταφέρουν ευκολότερα των εκτουρκισμό εκείνων που θα απέμεναν.
Το τελικό πλήγμα
Το 1919 ξεκίνησε νέος διωγμός κατά των Ελλήνων από το κεμαλικό καθεστώς, πολύ πιο άγριος και απάνθρωπος από τους προηγούμενους. Εκείνος ο διωγμός υπήρξε η χαριστική βολή για τον ποντιακό ελληνισμό. Στις 19 Μαΐου, με την αποβίβαση του Μουσταφά Κεμάλ στη Σαμψούντα, ξεκίνησε η δεύτερη και σκληρότερη φάση της Γενοκτονίας των Ποντίων.
Με τη βοήθεια μελών του Νεοτουρκικού Κομιτάτου συγκρότησε μυστική οργάνωση, τη «Mutafai Milliye», κήρυξε το μίσος εναντίον των Ελλήνων και σχεδίασε την ολοκλήρωση της εξόντωσης του ποντιακού ελληνισμού. Αυτό που δεν πέτυχε το σουλτανικό καθεστώς στους πέντε αιώνες της τυραννικής διοίκησής του, το πέτυχε μέσα σε λίγα χρόνια ο Κεμάλ, εξοντώνοντας τον ελληνισμό του Πόντου και της Ιωνίας.
Το ποντιακό αντάρτικο
Η τρομοκρατία, τα Τάγματα Εργασίας, οι εξορίες, οι κρεμάλες, οι πυρπολήσεις χωριών, οι βιασμοί και οι δολοφονίες ανάγκασαν τους Έλληνες του Πόντου να ανέβουν στα βουνά οργανώνοντας αντάρτικο για την προστασία του άμαχου πληθυσμού. Τα θύματα της γενοκτονίας θα ήταν πολύ περισσότερα, αν δεν υπήρχε το επικό και ακατάβλητο ποντιακό αντάρτικο. Με την επικράτηση του Κεμάλ, οι διωγμοί συνεχίστηκαν με μεγαλύτερη ένταση. Στήθηκαν στις πόλεις του Πόντου τα διαβόητα έκτακτα δικαστήρια ανεξαρτησίας, που καταδίκαζαν και εκτελούσαν την ηγεσία του ποντιακού ελληνισμού. Το τέλος του Πόντου πλησίαζε. Οι φωνές λιγόστευαν.
Η πλήρης εξόντωση
Η Γενοκτονία των Ελλήνων στον Πόντο υπήρξε το αποτέλεσμα της απόφασης των Τούρκων εθνικιστών για επίλυση του εθνικού προβλήματος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με τη φυσική εξαφάνιση των γηγενών εθνοτήτων. Η μοίρα αυτή απετράπη με έναν εξαιρετικά οδυνηρό τρόπο: με τις γενοκτονίες των χριστιανικών λαών (Ελλήνων και Αρμενίων), με την υποχρεωτική έξοδο όσων επιβίωσαν και με τη βίαιη τουρκοποίηση των μουσουλμανικών εθνοτήτων, όπως οι Κούρδοι, που συνέχισαν να παραμένουν στην τουρκική, πλέον, επικράτεια. Οι Έλληνες στον Πόντο ανέρχονταν σε 700.000 άτομα την παραμονή του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Μέχρι το τέλος του 1923 είχαν εξοντωθεί 353.000 άτομα.
* Ρεπορτάζ από την εφημερίδα ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ που κυκλοφόρησε το Σάββατο 16/05/2015.
